Laboratuvarlardan Tuvallere: Bilim İnsanlarının Gizli Sanat Serüveni

Bilimsel araştırmaların rasyonel, metodik ve genellikle soğuk kabul edilen dünyası ile sanatın duygu yüklü, esnek ve soyut evreni, yüzyıllar boyunca birbirine zıt iki farklı kutup olarak algılandı. Çoğu zaman bir laboratuvarın steril ortamı ile bir sanatçının boya lekeleriyle dolu atölyesi arasında hiçbir bağ kurulamadı. Ancak bilim tarihi, yüzeyi kazıdığınızda bu iki disiplinin kesişim noktalarında filizlenen ve dünyayı değiştiren çığır açıcı keşiflerle doludur. Birçok üst düzey bilim insanı için sanat, laboratuvarın stresinden kaçmak için yapılan sıradan bir yan uğraş değil; dünyayı anlamlandırma, karmaşık sistemleri çözme ve vizyonlarını genişletme biçiminin temel bir parçası olmuştur.

Nobel Ödüllü İsimlerin Gizli Arşivleri

Michigan Eyalet Üniversitesi’nden (Michigan State University) Emeritus Profesör, bilim insanı, sanatçı ve tarihçi Robert Root-Bernstein’ın kaleme aldığı “The Arts of Eminent Scientists: Essential Connections between Art and Science” (Seçkin Bilim İnsanlarının Sanatları: Sanat ve Bilim Arasındaki Temel Bağlantılar) adlı yeni eser, bu kadim tartışmaya yepyeni ve somut bir boyut kazandırıyor. Kitap, yalnızca ulusal akademilere kabul edilmiş veya Nobel Ödülü kazanmış elit araştırmacıların arşivlerde gizli kalmış sanatsal yönlerini gün yüzüne çıkarmakla kalmıyor; aynı zamanda bu sanatsal pratiğin bilimsel düşünceyi nasıl şekillendirdiğini de kanıtlıyor.

Mikrobiyolojinin kurucularından Louis Pasteur’ün detaylı fırça darbelerini yansıtan tablolarından, evrim kuramının babası Charles Darwin’in birer kanıt ve illüstrasyon olarak kullandığı çığır açan doğa fotoğraflarına kadar uzanan geniş bir yelpazede, sanatsal pratik ile bilimsel keşfin nasıl paralel yürüdüğüne tanık oluyoruz. Root-Bernstein, bu devasa projeyi “Büyük ve büyük ölçüde keşfedilmemiş bir buzdağının sadece görünen kısmından alınan bir örneklem” olarak nitelendiriyor.

Biyokimyadan Bilim Tarihine Uzanan Derin Bir Arayış

Root-Bernstein’ın sanat ve bilim arasındaki bu gizemli köprüye olan ilgisi tesadüfi değil. Annesi bir hemşire, babası ise bir bilgisayar programcısı (computer programmer) olan yazarın evinde sanat ve bilim daima iç içe geçmişti; çünkü ebeveynlerinin her ikisi de aynı zamanda sanatçıydı. Princeton Üniversitesi’ne (Princeton University) biyokimya (biochemistry) eğitimi almak için gittiğinde, enzimlerin veya reseptörlerin dar ve izole uzmanlık alanlarından ziyade, evrensel ve büyük soruların cazibesine kapıldı.

“Çocukluğum Louis Pasteur ve Charles Darwin okuyarak geçti. Ben büyük resmi, olayların ve sistemlerin birbirine nasıl uyum sağladığını görmeyi ve teoriyi seviyorum.”

Bu tutku, onu biyokimya laboratuvarlarında kalmak yerine, bilim tarihine yöneltti. Yüksek lisans çalışmalarında temel bir sorunun peşine düştü: Sıradan bir bilim insanı ile Darwin veya Pasteur’ü ayıran şey nedir? Çoğumuzun asla göremediği o büyük problemleri onlar nasıl tespit edebiliyor?

Mantığın Ötesi: Sezgi ve ‘Virüs Olmak’

Root-Bernstein, akademik makalelerin satır aralarını okudukça ve tozlu laboratuvar not defterlerini inceledikçe belirli bir örüntü (pattern) fark etti. Bu üst düzey beyinlerin ortak özelliği, büyük fikirlerin sadece katı bir ‘mantık’ silsilesiyle ortaya çıkmadığını çok iyi bilmeleriydi. Fikirler çoğunlukla sezgiden (intuition) doğuyordu ve bu araştırmacılar düşünce süreçlerini tarif ederken son derece sanatsal terimler kullanıyorlardı. Root-Bernstein, bu gerçeği Salk Enstitüsü’nde (Salk Institute for Biological Studies) virolog Jonas Salk ile doktora sonrası araştırmacı olarak çalışırken doğrudan deneyimlemişti:

“Salk bana bir defasında, ‘Ne yapmam gerektiğini anlamak için virüsün kendisi olurum’ demişti.”

Tozlu Raflarda Keşfedilmeyi Bekleyen Şaheserler

Kırk yılı aşkın bir süre boyunca bu bağlantının izini süren yazar, çalışmalarını sanatı deneylerine dahil eden Nobelli bilim insanları üzerinde yoğunlaştırdı. Araştırmaları sırasında bizzat sanat eserlerinin kendileriyle de karşılaştı. Örneğin, Oxford Üniversitesi (Oxford University) arşivlerinde, arşivcilerin kendisine heyecanla gösterdiği ve “Son 30 yıldır kimsenin yüzüne bakmadığı” tabloları buldu. Ailelerin özel koleksiyonlarında saklanan bu eserler arasında şunlar yer alıyordu:

• Karda mahsur kalmış sessiz köy manzaralarını resmeden yağlı boya tablolar
• Elektron kırınım desenlerinden (electron diffraction patterns) ilham alınarak tasarlanmış geometrik gümüş takılar
• Doğa gözlemlerinin keskinliğini yansıtan ince işlenmiş karmaşık portreler

Hibrit Zihinler: Soyutlama ve Desen Tanıma

Root-Bernstein’ın ulaştığı en çarpıcı sonuçlardan biri, bu dehaların sanatı asla bir ‘dikkat dağıtıcı’ veya basit bir hobi olarak görmemeleridir. Aksine, sanat her zaman onların metodolojik süreçlerinin bilinçli bir parçasıydı. Birçoğu kendisini hem sanatçı hem de bilim insanı olan ‘hibritler’ (hybrids) olarak tanımlıyordu.

Sanat ve bilim arasındaki kavramsal örtüşmelerin başında ‘soyutlama’ (abstraction) geliyor. Soyut bir tabloda her şeyi soyup sadece esası bırakmak ile bir laboratuvar deneyinde değişkenleri izole edip yalnızca anahtar faktörlere odaklanmak, zihinsel olarak tamamen aynı süreçtir. Yazarın çalışması, sanatsal pratiğin bilim insanlarına kazandırdığı analitik yetkinlikleri şu şekilde özetliyor:

• Görsel hayal gücünde (visual imagination) yüksek keskinlik
• Karmaşık veri setleri içinde örüntü tanıma (pattern recognition) ve formasyon yeteneği
• Deneysel manipülasyonlarda yaratıcılık ve zihinsel esneklik
• Bilimsel iletişimin (science communication) çok boyutlu hale getirilmesi

Bugün Root-Bernstein, madalyonun diğer yüzünü de araştırıyor: Sanatçılar ve tasarımcılar bilimsel keşif süreçlerine doğrudan katkı sağlayabilir mi? Kendisinin bu soruya verdiği kısa ve net yanıt ise: “Evet.”