
Tip 1 diyabet tedavisinde hücre nakli, onlarca yıldır bilim dünyasının en cazip hedeflerinden biri. Pankreasın insülin üreten adacık (islet) hücrelerini hastaya nakletmek kâğıt üzerinde basit görünüyor. Pratikte ise hastanın bağışıklık sistemi, kendi adacık hücrelerine saldırdığı gibi nakledilen yabancı hücreleri de hedef alıyor. Pennsylvania Eyalet Üniversitesi’nden biyomedikal mühendisi Yong Wang ve ekibi, bu soruna doğadan bir yanıt buldu: insan yumurtasını saran doğal koruyucu kalkan.
Bugün tip 1 diyabet için FDA onaylı tek hücre tedavisi dahil olmak üzere birçok yaklaşım, nakil reddini önlemek için hastaların ömür boyu bağışıklık baskılayıcı (immunosuppressant) ilaç kullanmasını gerektiriyor. Bu ilaçlar enfeksiyon riskini ve başka ciddi sağlık sorunlarını artırabiliyor. Wang’ın ifadesiyle, nakledilen herhangi bir hücre, zaten adacıklarına saldıran bir bağışıklık sistemi tarafından hoş karşılanmıyor.
Hücreleri bir kılıfa alarak korumak yeni bir fikir değil. Araştırmacılar bu yaklaşımı 1980’lerden beri, mikrokapsüllenmiş adacıkların biyoyapay endokrin pankreas olarak kullanımını tarif eden çalışmalarla test ediyor. Asıl zorluk, kaplamanın kalınlığını ayarlamakta yatıyor: Kaplama hem bağışıklık hücrelerini dışarıda bırakacak kadar koruyucu, hem de besinlerin ve insülinin geçişine izin verecek kadar yarı geçirgen olmalı.
Wang ekibi, insan yumurtasını çevreleyen zona pellucida tabakasına odaklandı. Kalınlığı 10-30 mikrometre arasında değişen bu yapı kalsiyum iyonları ve enzimler içeriyor. Bir sperm hücresi tabakayı geçtiğinde bu bileşenler çapraz bağlanmayı (crosslinking) ve sertleşmeyi tetikliyor.
Ekip önce kavram kanıtı (proof-of-concept) deneyinde mezenkimal kök hücreleri kullandı. Hücre zarına kısa nükleotid dizileri aracılığıyla bir pıhtılaşma enzimi olan trombin (thrombin) tutturuldu. Kalsiyum iyonları varlığında bu enzim, dışarıdan eklenen fibrinojeni parçalayarak bir hidrojel oluşumunu başlatıyor. Süreç daha sonra aljinat (alginate) içerecek ve çapraz bağlayacak şekilde genişletildi. Sonuçta zona pellucida’yı taklit eden bir yapı ortaya çıktı: biyomimetik zona pellucida (BZP).
Bu noktaya ulaşmak kolay olmadı. Ekip başlangıçta yalnızca 100 nanometre kalınlığında yapılar üretebildi. Bu kalınlık, hücreleri korumak için fazlasıyla ince. Protokol yaklaşık sekiz yıl boyunca ince ayarlandı ve sonunda olgun bir insan yumurtasının zona pellucida’sına benzeyen, 20 mikrometre kalınlığında bir biyomalzeme elde edildi. Wang bunu şöyle özetledi:
Bu çalışma bizden gerçekten çok fazla sabır gerektirdi.
BZP ile çevrelenen mezenkimal kök hücrelerle yapılan in vitro testlerde kaplamanın hücreleri sert fiziksel strese karşı koruduğu, buna karşın hücrelerin doğal sitokinlerini (cytokine) üretmeye devam ettiği görüldü. Bu sonuçların ardından ekip, sıçan pankreas adacıklarını BZP ile kapladı. Glikoza maruz bırakılan adacıklar in vitro ortamda insülin saldı.
Asıl sınav, bağışıklık sistemi sağlam (immunocompetent) diyabetik farelerde yapıldı. Başlıca bulgular şöyle:
Çalışma Nature Biomedical Engineering dergisinde yayımlandı. Wang, kaplamayı hücreler için bir görünmezlik pelerini olarak tanımlıyor.
Çalışmada yer almayan Hindistan Bilim Enstitüsü’nden biyomühendis Siddharth Jhunjhunwala, kaplama yönteminin alandaki mevcut yayınlardan görece farklı olduğunu belirtiyor. Hücrelerin canlı organizmada 100 güne yakın hayatta tutulmasını da önemli bir başarı sayıyor. Ona göre kendiliğinden bir araya gelen yapının sert koşullar gerektirmemesi, süreci basit bir hastane laboratuvarında ya da İyi Üretim Uygulamaları (GMP) tesisinde uygulanabilir kılabilir.
Jhunjhunwala’nın uyarıları ise net:
100 gün harika bir başarı ama klinikte yıllar boyunca güvenlik arıyorsunuz.
Ona göre BZP’yi oluşturan biyomalzemeler insanda hayvanlara kıyasla daha hızlı bozunuyor ve bağışıklık sistemi zamanla bu malzemeleri tanıyıp yanıt geliştirebilir. Yani sonuçlar sağlam bir temel atıyor, ancak kliniğe giden yol uzun.
Wang’ın ekibi, hücrelerin terapötik etkinliğini artırarak normoglisemi süresini 100 günün ötesine taşımaya çalışıyor. Bu hedef, hastaların hücre tedavisi sırasında girmesi gereken işlem sayısını azaltmak açısından kritik. Wang, kavramın çok umut vadeden olduğunu ancak daha da iyileştirilmesi gerektiğini vurguluyor.
Çalışma: Nature Biomedical Engineering · Haber kaynağı: The Scientist
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work