LSD1 Engelleyicileri Lösemiden Şizofreniye Klinik Denemelerde İlerliyor

13 Ekim 2026
4 dk dk okuma süresi
LSD1 Engelleyicileri Lösemiden Şizofreniye Klinik Denemelerde İlerliyor

Bir zamanlar kodlamayan genomun büyük kısmı ‘çöp DNA’ olarak anılıyordu ve işlevi evrenin karanlık maddesi kadar gizemliydi. Bugün tablo çok daha karmaşık: Bir gen farklı protein varyantları üretebiliyor, bazı genler kodlamayan RNA’lara dönüşüyor, genomun pek çok bölgesi ise düzenleyici işlev taşıyor. Bu düzenleme katmanının önemli bir parçası epigenetik mekanizmalar. Bu mekanizmalar DNA dizisini değiştirmeden gen etkinliği örüntülerini kurar ve sürdürür; bazıları hücre bölünmesi boyunca korunur. Yine de her gen düzenlemesi epigenetik değildir.

Kromatinde yazarlar, silicilerle okuyucular

Denetimin büyük bölümü, histonlar üzerindeki kimyasal işaretlerin eklendiği, çıkarıldığı ya da tanındığı kromatinde gerçekleşiyor. Bu işi yapan enzimler sırasıyla ‘yazıcılar’ (writers), ‘silicilar’ (erasers) ve ‘okuyucular’ (readers) olarak adlandırılıyor. İşaretler genomun hangi bölgelerinin erişilebilir olacağını belirliyor ve hücre kimliğini kuran gen ifadesi programlarını şekillendiriyor.

Burada kritik bir ayrıntı var: Birçok epigenetik enzimin görevi yalnızca katalizle sınırlı değil. Bu enzimler promotör ve güçlendirici (enhancer) bölgelerindeki çok proteinli komplekslerde yer alıyor ve transkripsiyonel kontrolü protein-protein etkileşimleriyle örgütlüyor. Bazı bağlamlarda bu katalitik olmayan işlevler belirleyici olabiliyor.

Kanserde yerleşik bir ilaç sınıfı

Yazıya göre 2004-2006 arasındaki ilk onaylar epigenomun ilaçla hedeflenebileceğini gösterdi. O günden bu yana hedeflenen mekanizmalar çeşitlendi ve çoğu durumda daha net tanımlandı:

  • DNA metiltransferaz inhibitörleri: Azasitidin ve decitabine, miyelodisplastik sendromlarda ve akut miyeloid löseminde (AML) onlarca yıldır kullanılıyor.
  • Histon deasetilaz (HDAC) inhibitörleri: Vorinostat, romidepsin ve belinostat bazı T hücreli lenfomalarda onaylı. Panobinostat ise Avrupa’da seçilmiş multipl miyelom hastalarında kombinasyon olarak ruhsatlı.
  • EZH1/EZH2 inhibitörleri: Valemetostat Japonya’da bazı T hücreli malignitelerde onay aldı. EZH2 inhibitörü zeprumetostat ise Çin’de relaps ya da refrakter periferik T hücreli lenfomada koşullu onay aldı.

Bir başka strateji enzimin katalitik çıktısını durdurmak yerine anormal transkripsiyonel programları sürdüren protein etkileşimlerini bozuyor. Menin inhibitörleri menin ile histon-lizin-metiltransferaz 2A (KMT2A) arasındaki etkileşimi engelleyerek KMT2A yeniden düzenlemeli ve nükleofosmin 1 (NPM1) mutasyonlu lösemilerin bağımlı olduğu programları baskılıyor. Bu sınıftaki revumenib ve ziftomenib bu lösemilerin bazıları için onaylandı. İkisi de yeni tanı almış, yoğun indüksiyon kemoterapisine uygun olmayan (genellikle ileri yaştaki) AML hastalarında standart tedaviyle Faz 3 çalışmalarında inceleniyor.

LSD1: Hem katalitik hem katalitik olmayan işlev

Lizin-spesifik demetilaz 1 (LSD1), kromatinin ‘silici’ enzimlerinden biri. Bazı lösemiler ve küçük hücreli akciğer kanseri dahil çeşitli malignitelerle ilişkili. Bazı lösemilerde LSD1, farklılaşmayı engelleyen komplekslerde yer alıyor. LSD1 inhibisyonu bu kompleksleri bozuyor ve hücre ölümünü destekliyor. Yani bir LSD1 inhibitörü, enzimatik reaksiyonu bloke etmenin yanında kompleksi de çözüyor.

Onkoloji ve hematolojide iki LSD1 inhibitörü klinik denemelerde ilerliyor:

  • Iadademstat: Yoğun kemoterapiye uygun olmayan yeni tanılı AML’de standart tedaviyle birlikte inceleniyor.
  • Bomedemstat: Esansiyel trombositemide halihazırda Faz 3 aşamasında.

Iadademstat, özellikle TP53 mutasyonlu çok kötü prognozlu AML hastalarında güçlü ön etkinlik sinyalleri verdi. Bu popülasyonda test edilen diğer ajanlarla bildirilen ortanca genel sağsağkalımı (mOS) neredeyse ikiye katladı. Miyelomonositik (M4) veya monositik (M5) AML’de de mOS belirgin biçimde arttı. Bu bulgular, olumsuz risk grubundaki yeni tanılı AML hastaları için tasarlanan Faz 3 çalışmasına yön veriyor.

Yetişkin beyninde epigenetik düzenleme

Onkoloji dışında temel soru, hastalıkla ilişkili gen ifadesi programlarının farklılaşmış dokularda değiştirilebilir kalıp kalmadığı. Duchenne kas distrofisi için onaylı HDAC inhibitörü givinostat, epigenetik modülasyonun kanser dışında da terapötik değer taşıyabileceğine dair klinik kanıt sunuyor. Üç genetik fare modeli de aynı noktayı destekliyor:

  • Phelan–McDermid sendromu: Yetişkin fare modelinde LSD1 ve HDAC inhibisyonunun birlikte uygulanması sosyal eksiklikleri ve saldırganlığı iyileştirdi.
  • Kabuki sendromu: Çoğunlukla KMT2D işlev kaybıyla ilişkili bu modelde LSD1 inhibitörü TAK-418 yetişkin nörogenezini geri getirdi ve belleği iyileştirdi.
  • Şizofreni: Genetik fare modelinde iadademstat, prefrontal korteks nöron morfolojisini, akson yönlenmesini ve çalışma belleği eksikliklerini düzeltti.

Bu bulgular hâlâ klinik doğrulama gerektiriyor; ancak bazı hastalık ilişkili kromatin ve transkripsiyonel durumların yetişkinlikte de farmakolojik olarak değiştirilebilir kalabileceği fikrini destekliyor.

İnsanlarda ilk veriler

Bir başka LSD1 inhibitörü olan vafidemstat, şizofrenide negatif belirtiler ve bilişsel gerileme için randomize bir Faz 2 çalışmasında değerlendiriliyor. Keşifsel bir klinik çalışma ise otizm spektrum bozukluğu (ASD), dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğu (ADHD) ve sınır kişilik bozukluğunda (BPD) ajitasyon ve saldırganlıkta iyileşme gösterdi.

Tabloya dikkatle bakmak gerekiyor. BPD’de randomize Faz 2 çalışması iki birincil sonlanım noktasına ulaşamadı. Saldırganlık ve genel BPD şiddetine ilişkin ikincil ölçümlerde ise nominal olarak istatistiksel anlamlı iyileşmeler görüldü. Bu sonuçlar, BPD’de saldırganlığa odaklanan bir Faz 3 çalışmasının planlanmasına temel oluşturdu.

Mekanizmadan ilaca

Yazarın vurguladığı nokta, genleri açıp kapatma fikrinden çok, hastalık durumunu sürdüren düzenleyici mekanizmaları tanımlayıp bunların değiştirilip değiştirilemeyeceğini sorgulayabilmemiz. Yanıt bağlama bağlı: hücre tipi, transkripsiyonel program, hastalık evresi ve müdahalenin tek başına mı yoksa mantıklı bir kombinasyonla mı kullanılacağı belirleyici olacak.

Haber kaynağı: The Scientist

Editör Yorumu!

Laboratuvar tarafındaki pratik karşılık biyobelirteç ve moleküler tanıdır. Menin inhibitörlerinin hedeflediği KMT2A yeniden düzenlemeleri ve NPM1 mutasyonları ile iadademstatta güçlü sinyal görülen TP53 mutasyonları, AML tanı panellerinin tedaviyi yönlendiren başlıklarıdır. Bu ilaçların klinik kullanıma girmesi durumunda sitogenetik, FISH ve NGS tabanlı moleküler testlerin raporlama ve iş akışı önemi artacaktır. Türkiye'de ruhsatlandırma TİTCK'nın, geri ödeme kararı ise SGK'nın yetkisindedir. Bu nedenle ilaçların Faz 3 sonuçlarını ve düzenleyici başvuru süreçlerini izlemek gerekir. Nörolojik ve psikiyatrik endikasyonlar ise henüz erken evrede. Fare verileri klinik doğrulama bekliyor, BPD çalışmasında birincil sonlanım noktaları karşılanmadı. Bu alandaki beklentiyi bu ölçüyle okumak daha sağlıklı olur.

LSD1 (lizin-spesifik demetilaz 1), kromatinde histonlardaki kimyasal işaretleri çıkaran 'silici' bir enzimdir. Bazı lösemiler ve küçük hücreli akciğer kanseri gibi malignitelerle ilişkilidir. Önemli olan, LSD1'in farklılaşmayı engelleyen komplekslerde de yer almasıdır; inhibitörler hem enzimatik aktiviteyi bloke eder hem de bu kompleksleri bozarak hücre ölümünü destekler.

Iadademstat, yoğun kemoterapiye uygun olmayan yeni tanılı AML'de standart tedaviyle birlikte inceleniyor ve TP53 mutasyonlu hastalarda güçlü ön sinyaller verdi. Bomedemstat esansiyel trombositemide Faz 3 aşamasında. Vafidemstat ise şizofrenide negatif belirtiler ve bilişsel gerileme için Faz 2'de; ayrıca otizm, ADHD ve sınır kişilik bozukluğunda keşifsel ve Faz 2 çalışmalarda değerlendirildi.

Hayır, bu alan henüz erken evrede. Phelan–McDermid, Kabuki sendromu ve şizofreni fare modellerindeki bulgular umut verici, ancak klinik doğrulama gerektiriyor. BPD'deki randomize Faz 2 çalışması iki birincil sonlanım noktasına ulaşamadı; yalnızca ikincil ölçümlerde nominal olarak anlamlı iyileşmeler görüldü. Bu nedenle beklentiyi temkinli okumak gerekir.

Bülten Aboneliği

Sosyal Medyada Paylaşın

LabHaber

Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work

labhaber, laboratuvar, analiz, biyoteknoloji ve test alanlarında faaliyet gösteren profesyoneller için hazırlanmış bağımsız bir sektörel haber platformudur.