
Karolinska Enstitüsü Nobel Meclisi, 5 Ekim’de bu yılın Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nün sahiplerini açıkladı. Ödül; Stanford Üniversitesi’nden biyomühendis Karl Deisseroth, Berlin Humboldt Üniversitesi’nden sinirbilimci Peter Hegemann ve Würzburg Üniversitesi’nden biyofizikçi Georg Nagel arasında paylaşıldı. Gerekçe: “ışıkla kapılanan iyon kanalları ve optogenetik ile ilgili keşifler”.
Nobel Komitesi üyesi ve Karolinska Enstitüsü’nden sinirbilimci Abdel El Manira’ya göre insan beyninin gizemleri yüzyıllardır insanlığı meşgul ediyor. Beynin karmaşık sinir ağını incelemenin yollarını düşünenlerden biri Francis Crick’ti. Sinir hücreleri sinyalleri çok yüksek hızda ilettiği için Crick, ışığın bu hücrelerin etkinliğini zamansal ve uzamsal hassasiyetle kontrol etmeye yarayabileceğini öne sürdü. El Manira bunu “parlak ama tamamen akıl dışı görünen” bir fikir olarak tanımladı.
“Çözüm beyni incelemekten gelmedi; bir göletten, mütevazı yeşil yosunun beklenmedik kahramanlığıyla geldi.” — Abdel El Manira
Araştırmacılar, Chlamydomonas cinsi yeşil yosunların ilkel bir göz lekesi (eyespot) aracılığıyla ışığı algılayıp ona doğru yüzebildiğini biliyordu. O dönemde Max Planck Biyokimya Enstitüsü’nde çalışan Hegemann, tek hücreli yosunun ışığı harekete nasıl çevirdiğini anlamak için bu yapıyı inceledi. Göz lekesini aydınlatıp organizmanın tepkisini elektrotlarla kaydeden Hegemann, yosunun ışık göz lekesine ulaştıktan yalnızca yarım milisaniye sonra tepki verdiğini gördü. Sonraki deneyler, göz lekesinde fotonları elektrik sinyaline çeviren ışığa duyarlı bir protein bulunduğunu gösterdi.
Bu protein, izole edilmeye çalışıldığında hasar gördüğü ve kararsızlaştığı için incelenmesi zordu. Çözüm, yüzyılın başında Chlamydomonas DNA’sının haritalanmasıyla geldi. Hegemann ve ekibi, ışığı yakalayan proteinleri kodlayan bilinen genlere benzeyen iki gen belirledi. Bunlardan hangisinin aradıkları proteini kodladığını anlamak için, o dönemde Max Planck Biyofizik Enstitüsü’nde olan meslektaşı Nagel’e başvurdu.
Nagel geni kurbağa yumurta hücrelerinde ifade ettirdi ve proteinin, ışığa maruz kalınca açılan, iyon akışıyla elektrik sinyali üreten ışıkla kapılanan bir iyon kanalı (light-gated ion channel) olduğunu gösterdi. İki kanal channelrhodopsin-1 ve channelrhodopsin-2 olarak adlandırıldı. İkili, channelrhodopsin-2 genini insan embriyonik böbrek hücrelerine ve hamster böbrek hücrelerine aktardığında bu hücreler de ışığa duyarlı hale geldi ve ışıkla elektrik sinyali üretti. El Manira’nın ifadesiyle Nagel ve Hegemann, sinirbilimcilerin uzun süredir hayalini kurduğu anahtarı bulmuştu.
2000’li yıllarda Deisseroth, nöronlarda impuls tetiklemeyi denemek için Nagel’e yazarak channelrhodopsin-2’yi kodlayan DNA’yı istedi. Bu DNA kültürdeki sıçan nöronlarına aktarıldığında hücreler proteini üretti. Mavi ışığa maruz kalan nöronlarda, diğer nöronlara iletilebilen bir sinyal oluştu. Ardından Deisseroth ve alandaki diğer araştırmacılar, farklı dalga boylarındaki ışıkla nöronal sinyalleri açıp kapatabilen başka proteinler buldu. Bu teknolojiye optogenetik adı verildi.
Deisseroth’un ekibi daha sonra channelrhodopsin-2 genini canlı bir farenin motor nöronlarına aktardı. Farenin kafatasında açılan küçük bir delikten ince bir optik fiber yerleştirilerek bu nöronlara ışık gönderildi. Hücre grubunun aydınlatılması, hayvanın bıyık hareketlerini kontrol etmeyi sağladı.
Optogenetik, keşfinden bu yana araştırmacıların ağrı, susuzluk, besin alımı, ödül, dikkat, bazı sosyal davranışlar ve yavru bakımı gibi işlevleri hangi nöronların denetlediğini tam olarak belirlemesine yardımcı oldu. Bilim insanları yalnızca beyinle sınırlı olmayan işlevleri de, örneğin sirkadiyen ritmi ve bazı bağışıklık yanıtlarını düzenleyen nöronları da ortaya çıkardı.
El Manira’ya göre optogenetiğin etkisi sağlıklı beynin anlaşılmasının çok ötesine uzanıyor. Elde edilen bilgilerin körlük, depresyon, bağımlılık ve demans gibi durumlar bakımından sonuçları olabilir. El Manira, bu ilerlemelere rağmen beynin hâlâ sayısız gizem barındırdığını ve optogenetiğin bu sorunlarla uğraşmak için güçlü bir araç sunduğunu vurguladı.
Ödülün öyküsü, temel bilimin doğrudan hedef gözetmeyen merakının nasıl bir araç çıktığını gösteriyor. Yosunda ışığa verilen yarım milisaniyelik tepkiyle başlayan inceleme, gen ifadesi, elektrofizyoloji ve optik fiber teknolojisinin birleştiği bir yönteme dönüştü. Bugün nöron devrelerinin işlevleri, nedensel olarak, yani belirli hücre gruplarını açıp kapatarak sınanabiliyor.
Haber kaynağı: The Scientist
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work