NSF’nin Metabilim Ofisi Planına Bir Metabilimciden Sert Eleştiri

29 Ekim 2026
4 dk dk okuma süresi
NSF’nin Metabilim Ofisi Planına Bir Metabilimciden Sert Eleştiri

Ulusal Bilim Vakfı (National Science Foundation, NSF), 10 Eylül 2026 tarihli ve “NSF leadership in a new golden age of science” başlıklı mektubunda, Başkan Ofisi (Office of the Director, OD) içinde yeni bir Metabilim Ofisi (Office of Metascience, OMS) kuracağını açıkladı. Ofisin temel görevi; fonlama, hakem değerlendirmesi (merit review) ve program yönetimi alanlarında aktif deneylere dayalı yeni yaklaşımlar geliştirmek ve bunları değerlendirmek. Ofisin önerilerinin ise kurum genelinde “hızlı ve özenle” uygulanması planlanıyor.

Girişim, yönetimin Mayıs 2025 tarihli bir başkanlık kararnamesinden beri federal fonlu araştırmaların nasıl olması gerektiğini anlatmak için kullandığı “Altın Standart Bilim” (Gold Standard Science) çerçevesinde sunuluyor. Bilimin işleyişini on yıldır inceleyen bir metabilimci ise kararı sevinçle karşılamadığını, umutlu da olmadığını söylüyor.

Eleştirinin ana iddiası: Merkezi bir kaldıraç bilime uymaz

Bazı bilim insanları, metabilim biriminin fikir olarak değerli olduğunu ancak asıl riskin metabilimsel fikirlerin siyasi amaçlarla kullanılması olduğunu düşünüyor. Yazar bu öncüle katılmıyor: Merkezi bir metabilim birimi kurmak başlı başına yanlış bir fikir. Gerekçesi şu: Bilimsel süreçler tek bir merkezden optimize edilemeyecek kadar karmaşık ve çeşitli; bilimsel ilerleme kısa vadede etkin biçimde ölçülemez, zorlanarak da üretilemez.

“Altın standart” ifadesi neden sorunlu?

Terim 19. yüzyıl ekonomisinden geliyor. Altın standardı, I. Dünya Savaşı öncesinde yarım yüzyıldan kısa bir süre baskın uluslararası para sistemi olarak kaldı. Birçok iktisatçı, para arzını ekonomik ihtiyaçlar yerine altın rezervlerine bağlayan bu sistemin savaşlar arası dönemde üretim çöküşüne yol açtığını ve Büyük Buhran’ı derinleştirdiğini düşünüyor. Sisteme erken veda eden ekonomiler daha erken toparlandı. Bugün hiçbir ülke altın standardını kullanmıyor.

Yazara göre bu analojiden iki ders çıkıyor:

  • Alanların ihtiyaçları ve kısıtları dikkate alınmadan dışarıdan sabitlenen standartların ilerleme getirmesi olası değil.
  • Bu tür dış standartlara kurumsal bağlılık, bilim topluluklarını katılaştırır ve krizlere uyum sağlama ya da rota düzeltme yeteneğini azaltır.

“Bilimde altın standart yoktur ve hiçbir zaman olmamıştır.”

Yazar, bilim felsefesinden örnekler veriyor. Paul Feyerabend’in “anything goes” sloganı, ilerlemenin katı kurallar çiğnendiğinde ve birbirine uyumsuz kuramlar bir arada var olduğunda gerçekleştiğini hatırlatıyor. Ian Hacking’in ayrımı doğrultusunda ise tek bir “bilim” yerine “bilimler”den söz etmenin daha anlamlı olduğu vurgulanıyor.

Rastgele kontrollü çalışmalar ve tekrarlanabilirlik

En saygın yöntemler bile evrensel çözüm sunmuyor. Kanıt düzeyi en yüksek sayılan rastgele kontrollü çalışmaların (randomized controlled trials, RCT) sonuçları bağlama özgü olabilir ve deneyin yapıldığı ortamın dışına genellenemeyebilir. Nedensel mekanizmalara dair kuramsal anlayış eksikse bu sınırlar daha belirgin hale geliyor.

Yazarın kendi çalışma alanı olan tekrarlanabilirlik (replicability) için de benzer bir uyarı var: Doğru sonuçların tekrarlanabilir olması gerekmez, tekrarlanabilir sonuçlar da doğru olmak zorunda değildir. Küçük ama gerçek etkiler, araçlar yeterince hassas değilse tutarlı biçimde saptanamaz. Bir tasarım hatasını tekrarlayan replikasyon ise gerçek bir olguyu yakalamadan aynı sonuç örüntüsünü üretebilir.

Öneriler fiilen standarda dönüşür

OMS’nin görev tanımında bilimsel altın standart oluşturmak yazmıyor. Ancak ofisin fonlama ve yönetim önerileri, bilim topluluğu bunlara uyum sağladıkça fiilî standarda dönüşecek. NSF’nin açık hedeflerinden biri, “2036’ya kadar federal araştırma doları başına üretilen bilimsel verimliliği ve etkiyi ikiye katlamak”. Yazar, bu hedefe ve “işe yarayanı ölçekle, yaramayanı sonlandır” ilkesine dayanan varsayımsal bir senaryo çiziyor: OMS, hızlı ve keşif odaklı hibelerin daha fazla yenilik üretip üretmediğini test etmek için bazı başvuruları rastgele hızlı hatta yönlendiriyor, ardından yenilik puanı ve erken atıf gibi kolay erişilen göstergeleri kıyaslıyor. Yalnızca bu erken göstergelere bakarak hızlı hatları iptal etmeyi ya da standart değerlendirmenin önüne geçirmeyi önerebiliyor.

Bu örnek üç sınırlılığı görünür kılıyor:

  1. Sonuçları belirleyen kuramsal mekanizmaları bilmiyorsak ne bilgilendirici çalışmalar tasarlayabiliriz ne de nedensel çıkarımları genellenebilir sonuçlar elde edebiliriz.
  2. Bilimsel ilerleme uzun süren çaba gerektirir; kısa vadeli sonuçlar büyük resmi gizler ve verimli araştırma hatları kötü ölçüm yüzünden kaybedilebilir.
  3. Karmaşık sistemler müdahaleye yanıt olarak değişir; sonuçlar öneriye dönüştüğünde, öneriler uygulanacağı sistem çoktan farklılaşmış olabilir.

Yazar, Mayo Clinic hekimi Bernard Forscher’in 1963’te Science dergisinde yayımladığı alegoriyi de hatırlatıyor: Tuğla (olgu) üretimini ödüllendirmek, kolay ve gözde tuğlaların bina (kuram) kurucularını gömmesine yol açıyor. Ayrıca bugün araştırma kalitesinin yerine kullanılan performans ve verimlilik metrikleri, “bir ölçü hedefe dönüştüğünde iyi bir ölçü olmaktan çıkar” diyen Goodhart Yasası’nın örnekleriyle dolu.

Etik denetim sorusu

Bilim, insanlardan oluşan bir ekosistem. Rastgele bir fonlama mekanizması hangi programın yenileneceğini, hangi öğrencinin maaş alacağını, hangi laboratuvarın ayakta kalacağını ve bir kadro ya da terfi dosyasının sonucunu belirleyebilir. Bu denli sonuçlar doğuran bir çalışmayı herhangi bir bilim insanı önerse kurumsal etik kurul (Institutional Review Board, IRB) incelemesinden geçmek zorunda kalırdı. OMS’nin görev tanımı ise etik denetim yapacak bir yapıdan söz etmiyor. Üstelik OMS, fonlama kararlarını veren OD’nin içinde konumlanıyor. Yazara göre böyle bir kurul baştan belirlenmeli, bağımsız olmalı ve OD bünyesinde yer almamalı.

Alternatif: Bilime ve metabilime kaynak ayırmak

Yazarın önerisi daha yalın: Bilim ve metabilim fonlanmalı. NSF’nin, Kongre’nin araştırma için ayırdığı 1,4 milyar doları alıkoyduğu belirtiliyor. En ağır darbeyi, bağımsız metabilimi fonlayan Science of Science programını da barındıran Sosyal, Davranışsal ve Ekonomik Bilimler Direktörlüğü almış. Yazar, NSF’nin bu direktörlüğün kapasitesini geri kazandırmasını, hem disiplinlerarası hem alana özgü metabilimi bağımsız araştırma olarak fonlamasını ve temel ile kuramsal araştırmaları desteklemesini istiyor.

Haber kaynağı: The Scientist

Editör Yorumu!

Hibe başvurularını ve laboratuvar performansını yenilik puanı ya da erken atıf gibi kısa vadeli göstergelerle değerlendirmeyi planlayan her kurum, tartışılan sorunla karşılaşabilir; NSF örneği bu yüzden izlenmeye değer. TÜBİTAK gibi Ar-Ge destekleyen kurumlarla çalışan ya da uluslararası ortak proje yazan laboratuvarlar için pratik soru, fonlama ölçütleri değiştiğinde proje tasarımının ve raporlamanın nasıl etkileneceği. Uzun soluklu temel araştırma yürüten ekipler, çıktılarını erken göstergelerin dışında da belgelemeli: uzun vadeli etkiyi, yöntemsel gerekçeyi ve tekrarlanabilirlik çalışmalarının amacını açıkça ortaya koymalı. Ayrıca insan katılımcı içermese bile, çalışanların kariyerini etkileyen deneysel yönetim uygulamalarında bağımsız bir etik gözden geçirmenin gerekip gerekmediği sorusu, kurum içi değerlendirme süreçleri için de tartışılabilir. NSF'nin OMS'yi fiilen nasıl yapılandıracağı, etik denetimi nasıl kurgulayacağı ve ilk deneylerde hangi göstergeleri kullanacağı bu açıdan takip edilmesi gereken başlıca noktalar.

OMS, NSF Başkan Ofisi (OD) içinde kurulacak. Fonlama, hakem değerlendirmesi (merit review) ve program yönetimi alanlarında aktif deneylere dayalı yeni yaklaşımlar geliştirip değerlendirecek. Ofisin önerilerinin kurum genelinde hızlı ve özenle uygulanması planlanıyor.

Terim, para arzını altın rezervlerine bağlayan ve birçok iktisatçıya göre savaşlar arası dönemde üretim çöküşüne yol açıp Büyük Buhran'ı derinleştiren 19. yüzyıl para sisteminden geliyor. Yazara göre alanların ihtiyaçları dikkate alınmadan dışarıdan sabitlenen standartlar ilerleme getirmez ve bilim topluluklarını katılaştırır. Bilimde altın standart yoktur ve hiçbir zaman olmamıştır.

Rastgele bir fonlama mekanizması hangi programın yenileneceğini, hangi öğrencinin maaş alacağını, hangi laboratuvarın ayakta kalacağını ve terfi dosyalarının sonucunu belirleyebilir. Bu tür bir çalışma bilim insanlarınca önerilse kurumsal etik kurul (IRB) incelemesi gerekirdi. OMS'nin görev tanımında ise etik denetim yapısından söz edilmiyor. Yazar, bağımsız ve OD dışında bir kurul öneriyor.

Bülten Aboneliği

Sosyal Medyada Paylaşın

LabHaber

Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work

labhaber, laboratuvar, analiz, biyoteknoloji ve test alanlarında faaliyet gösteren profesyoneller için hazırlanmış bağımsız bir sektörel haber platformudur.