
Ulusal Bilim Vakfı (National Science Foundation, NSF), 10 Eylül 2026 tarihli ve “NSF leadership in a new golden age of science” başlıklı mektubunda, Başkan Ofisi (Office of the Director, OD) içinde yeni bir Metabilim Ofisi (Office of Metascience, OMS) kuracağını açıkladı. Ofisin temel görevi; fonlama, hakem değerlendirmesi (merit review) ve program yönetimi alanlarında aktif deneylere dayalı yeni yaklaşımlar geliştirmek ve bunları değerlendirmek. Ofisin önerilerinin ise kurum genelinde “hızlı ve özenle” uygulanması planlanıyor.
Girişim, yönetimin Mayıs 2025 tarihli bir başkanlık kararnamesinden beri federal fonlu araştırmaların nasıl olması gerektiğini anlatmak için kullandığı “Altın Standart Bilim” (Gold Standard Science) çerçevesinde sunuluyor. Bilimin işleyişini on yıldır inceleyen bir metabilimci ise kararı sevinçle karşılamadığını, umutlu da olmadığını söylüyor.
Bazı bilim insanları, metabilim biriminin fikir olarak değerli olduğunu ancak asıl riskin metabilimsel fikirlerin siyasi amaçlarla kullanılması olduğunu düşünüyor. Yazar bu öncüle katılmıyor: Merkezi bir metabilim birimi kurmak başlı başına yanlış bir fikir. Gerekçesi şu: Bilimsel süreçler tek bir merkezden optimize edilemeyecek kadar karmaşık ve çeşitli; bilimsel ilerleme kısa vadede etkin biçimde ölçülemez, zorlanarak da üretilemez.
Terim 19. yüzyıl ekonomisinden geliyor. Altın standardı, I. Dünya Savaşı öncesinde yarım yüzyıldan kısa bir süre baskın uluslararası para sistemi olarak kaldı. Birçok iktisatçı, para arzını ekonomik ihtiyaçlar yerine altın rezervlerine bağlayan bu sistemin savaşlar arası dönemde üretim çöküşüne yol açtığını ve Büyük Buhran’ı derinleştirdiğini düşünüyor. Sisteme erken veda eden ekonomiler daha erken toparlandı. Bugün hiçbir ülke altın standardını kullanmıyor.
Yazara göre bu analojiden iki ders çıkıyor:
“Bilimde altın standart yoktur ve hiçbir zaman olmamıştır.”
Yazar, bilim felsefesinden örnekler veriyor. Paul Feyerabend’in “anything goes” sloganı, ilerlemenin katı kurallar çiğnendiğinde ve birbirine uyumsuz kuramlar bir arada var olduğunda gerçekleştiğini hatırlatıyor. Ian Hacking’in ayrımı doğrultusunda ise tek bir “bilim” yerine “bilimler”den söz etmenin daha anlamlı olduğu vurgulanıyor.
En saygın yöntemler bile evrensel çözüm sunmuyor. Kanıt düzeyi en yüksek sayılan rastgele kontrollü çalışmaların (randomized controlled trials, RCT) sonuçları bağlama özgü olabilir ve deneyin yapıldığı ortamın dışına genellenemeyebilir. Nedensel mekanizmalara dair kuramsal anlayış eksikse bu sınırlar daha belirgin hale geliyor.
Yazarın kendi çalışma alanı olan tekrarlanabilirlik (replicability) için de benzer bir uyarı var: Doğru sonuçların tekrarlanabilir olması gerekmez, tekrarlanabilir sonuçlar da doğru olmak zorunda değildir. Küçük ama gerçek etkiler, araçlar yeterince hassas değilse tutarlı biçimde saptanamaz. Bir tasarım hatasını tekrarlayan replikasyon ise gerçek bir olguyu yakalamadan aynı sonuç örüntüsünü üretebilir.
OMS’nin görev tanımında bilimsel altın standart oluşturmak yazmıyor. Ancak ofisin fonlama ve yönetim önerileri, bilim topluluğu bunlara uyum sağladıkça fiilî standarda dönüşecek. NSF’nin açık hedeflerinden biri, “2036’ya kadar federal araştırma doları başına üretilen bilimsel verimliliği ve etkiyi ikiye katlamak”. Yazar, bu hedefe ve “işe yarayanı ölçekle, yaramayanı sonlandır” ilkesine dayanan varsayımsal bir senaryo çiziyor: OMS, hızlı ve keşif odaklı hibelerin daha fazla yenilik üretip üretmediğini test etmek için bazı başvuruları rastgele hızlı hatta yönlendiriyor, ardından yenilik puanı ve erken atıf gibi kolay erişilen göstergeleri kıyaslıyor. Yalnızca bu erken göstergelere bakarak hızlı hatları iptal etmeyi ya da standart değerlendirmenin önüne geçirmeyi önerebiliyor.
Bu örnek üç sınırlılığı görünür kılıyor:
Yazar, Mayo Clinic hekimi Bernard Forscher’in 1963’te Science dergisinde yayımladığı alegoriyi de hatırlatıyor: Tuğla (olgu) üretimini ödüllendirmek, kolay ve gözde tuğlaların bina (kuram) kurucularını gömmesine yol açıyor. Ayrıca bugün araştırma kalitesinin yerine kullanılan performans ve verimlilik metrikleri, “bir ölçü hedefe dönüştüğünde iyi bir ölçü olmaktan çıkar” diyen Goodhart Yasası’nın örnekleriyle dolu.
Bilim, insanlardan oluşan bir ekosistem. Rastgele bir fonlama mekanizması hangi programın yenileneceğini, hangi öğrencinin maaş alacağını, hangi laboratuvarın ayakta kalacağını ve bir kadro ya da terfi dosyasının sonucunu belirleyebilir. Bu denli sonuçlar doğuran bir çalışmayı herhangi bir bilim insanı önerse kurumsal etik kurul (Institutional Review Board, IRB) incelemesinden geçmek zorunda kalırdı. OMS’nin görev tanımı ise etik denetim yapacak bir yapıdan söz etmiyor. Üstelik OMS, fonlama kararlarını veren OD’nin içinde konumlanıyor. Yazara göre böyle bir kurul baştan belirlenmeli, bağımsız olmalı ve OD bünyesinde yer almamalı.
Yazarın önerisi daha yalın: Bilim ve metabilim fonlanmalı. NSF’nin, Kongre’nin araştırma için ayırdığı 1,4 milyar doları alıkoyduğu belirtiliyor. En ağır darbeyi, bağımsız metabilimi fonlayan Science of Science programını da barındıran Sosyal, Davranışsal ve Ekonomik Bilimler Direktörlüğü almış. Yazar, NSF’nin bu direktörlüğün kapasitesini geri kazandırmasını, hem disiplinlerarası hem alana özgü metabilimi bağımsız araştırma olarak fonlamasını ve temel ile kuramsal araştırmaları desteklemesini istiyor.
Haber kaynağı: The Scientist
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work