
Harvard Tıp Fakültesi (HMS), Boston Çocuk Hastanesi ve iş birliği yapılan merkezlerden bilim insanları, nöronlardan elde edilen genomik verileri inceleyerek gelişmekte olan fetal beyinde işleyen önemli bir kalite kontrol mekanizmasını ortaya koydu. Bu hafta Nature dergisinde yayımlanan ve “Perinatal elimination of genetically aberrant human cortical neuron” başlığını taşıyan çalışma, DNA kopyalanması veya silinmesi gibi değişiklikler taşıyan nöronların gelişen beyinde yaygın olduğunu, ancak doğumdan kısa süre önce ya da sonra seçici biçimde elendiğini bildiriyor.
İnsan beyni gelişim sürecinde ihtiyaç duyduğundan fazla sayıda nöron üretir. Bu nöronların büyük bölümü, bebeğin doğduğu döneme yakın bir zamanda ortadan kaldırılır. Araştırmacılar, birden fazla kopya sayısı varyasyonu (copy number variant, CNV) taşıyan nöronların da bu ayıklanan grubun içinde yer aldığını gösterdi. CNV’ler, genomun bazı bölgelerinin fazladan kopyalanması (duplikasyon) veya kaybolması (delesyon) anlamına geliyor.
Bulgular, CNV’lerin beyin işlevini etkileyebilmesi ve otizm, şizofreni, epilepsi ile zihinsel yetersizlik gibi nöropsikiyatrik durumlara katkıda bulunabilmesi nedeniyle önem taşıyor. Budama (pruning) sürecinin daha iyi anlaşılması, otizm ve nöral gelişimin yoldan çıktığı diğer bozuklukların ele alınışını geliştirebilir.
Çalışmanın ilk adımı, gelişen insan beyinlerinde CNV’lerin ne kadar yaygın olduğunu belirlemekti. Bunun için ekip, tek tek nöronların genomlarını düşük derinlikte dizilemeye olanak veren tek hücreli tüm genom dizileme (single-cell whole genome sequencing) yaklaşımları tasarladı.
HMS biyomedikal enformatik profesörü ve makalenin eş son yazarlarından Peter Park, bu yaklaşımın genomik değişiklikleri “tek tek nöron düzeyinde görmeyi, genomda nerede ortaya çıktıklarını haritalamayı ve doğum öncesinden ileri yaşa kadar ne kadar yaygın olduklarını karşılaştırmayı” mümkün kıldığını açıkladı.
Veriler, doğum öncesi kortekste nöronların ortalama yaklaşık yüzde 26’sında yaygın CNV bulunduğunu, bu oranın doğumdan sonra hızla ortalama yüzde 6,2’ye gerilediğini gösterdi. Araştırmacıların ifadesiyle, yaygın CNV taşıyan nöronlar esas olarak doğum çevresinde, programlı hücre ölümü dönemleriyle yaklaşık eş zamanlı olarak elendi. Daha küçük CNV yüküne sahip nöronların sıklığı ise doğum sonrası yaşla birlikte yavaş yavaş azaldı.
“Bunların erken gelişimde ne kadar yaygın olduğuna tamamen hazırlıksızdık. Ancak fazla nöron oluşumuna dair bildiklerimiz ve tüp bebek (IVF) literatürü bağlamında anlamlı görünüyor.” — Christopher Walsh, Boston Çocuk Hastanesi pediatri ve nöroloji profesörü, makalenin eş son yazarı
Ekip ardından anormal nöronların hangi yollarla ortadan kaldırıldığını araştırdı. 44.000’den fazla tekil hücreden DNA ve RNA dizileyip analiz ettiklerinde, yaygın CNV taşıyan nöronların sinapsların oluşumu ve sürdürülmesinde görevli genleri de anormal düzeyde ifade ettiğini gördüler.
Bu durum, sağlıklı beyin hücrelerinden farklı olarak bu anormal nöronların fetal gelişim sırasında kritik bağlantıları kuramadığını ve bu yüzden öldüğünü düşündürüyor. Walsh’a göre sinapslar için yarışma yıllardır tanımlanıyordu, ancak genomik bir anlayıştan yoksundu. Ekip, bu hayatta kalma mücadelesinin, yani Darwinci rekabetin, doğanın beyindeki kalite kontrol mekanizması olduğunu fark etmemişti.
Çalışma ayrıca, kusurlu nöronların yetişkinlik boyunca da elenmeye devam ettiğine dair önceki bulguları doğruladı. Ancak bu süreç doğum çevresine kıyasla çok daha yavaş ilerliyor.
Makalenin eş birinci yazarı, HMS nöroloji öğretim üyesi ve Boston Çocuk Hastanesi’nden Dr. Diane Shao, olası klinik anlamı şöyle özetledi:
“Bu kalite kontrol sistemi bozulabiliyorsa, otizm gibi nörogelişimsel bozukluklarda ters giden şeyin bir parçası bu olabilir. Mekanizmayı anlamak, ileride neye bakmamız ve belki neyi korumamız gerektiği konusunda yol gösterebilir.”
Araştırmacılar şu anda bu nöron ayıklama sürecinin otizm ve diğer nörogelişimsel bozukluğu olan kişilerin gelişen beyinlerinde farklılık gösterip göstermediğini inceliyor. Ayrıca sürecin Alzheimer hastalığı gibi erişkin başlangıçlı nörodejeneratif hastalıkların gelişiminde rol oynayıp oynamadığı da araştırılıyor.
Çalışma: Nature · Haber kaynağı: GEN
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work