
Hakemli dergilerde bir makalenin sürecini yöneten editör ile makalenin yazarları arasındaki geçmiş iş birlikleri, yayıncıların kendi koyduğu kurallara rağmen yeterince denetlenmiyor. 26. ACM/IEEE Dijital Kütüphaneler Ortak Konferansı’nda (JCDL) 15 Ekim’de, Teksas’ın Frisco kentinde sunulan yeni bir analiz, Public Library of Science (PLOS) ve MDPI dergilerinde 10 binden fazla makalenin bu politikaları ihlal ettiğini gösterdi.
İki yayıncının çıkar çatışması politikaları, makaleyi yöneten editör (handling editor) ile yazarların yakın geçmişte birlikte makale yazmamış olmasını şart koşuyor:
Fransa’daki Toulouse Üniversitesi’nde bilgisayar bilimci olan Jules Di Scala ve ekibi, bu ilişkileri taramak için EditorCheck adlı bir araç geliştirdi. Araç önce yayımlanmış makalelerin üst veri (metadata) dosyalarını tarayarak her makaleyi yöneten editörlerin adlarını topluyor. Ardından Dimensions veri tabanında, editör ile yazarın birlikte yazar olduğu makaleleri arıyor.
Ekip aracı, PLOS dergilerinde yayımlanan 340 binden fazla makale ile MDPI dergilerinde yayımlanan 172 binden fazla makale üzerinde çalıştırdı.
Di Scala, aracın yalnızca politika ihlali bulunan makaleleri işaretlediğini, en sorunlu vakaların ise dergiler tarafından daha derinlemesine incelenmesi gerektiğini vurguluyor. Retraction Watch’a konuşan araştırmacıya göre asıl belirsizlik şurada:
“Sonuçta inceleme sürecinin dürüst olup olmadığını bilmiyoruz.”
Örneğin binlerce yazarlı büyük ölçekli iş birliklerinde, yazar ile editör arasındaki geçmiş çalışma ilişkisinin gerçekte nasıl olduğunu anlamak kolay değil. Yani her işaretli vaka fiilî bir çıkar çatışması anlamına gelmiyor.
PLOS’un etik ekibi, işaretlenen iş birliklerinden bazılarını not düşerek EditorCheck’in karşılaştırmalı doğrulamasına (benchmarking) yardımcı oldu. Di Scala’ya göre ekip PLOS ile iletişime geçtiğinde yayıncı bazı makaleleri başka editörlere devretmiş ya da yayın sürecini denetlemesi için ikinci bir editör atamıştı. Çalışmanın bulguları sonrasında PLOS’un yayın etiği ekibi, analizde işaretlenen yaklaşık 100 makaleyi daha yakından inceledi. PLOS, habere konu çalışmayla ilgili yorum talebine yayın saatine kadar yanıt vermedi.
MDPI adına konuşan, Basel merkezli yönetim işleri başkanı Jamie Barclay ise çalışmanın arkasındaki veri tabanını incelemek istediklerini söyledi. Barclay, MDPI politikalarının ihlal edildiği vakalar tespit edilirse standart prosedür gereği soruşturma yürüteceklerini belirtti.
Çalışmaya katılmayan Rennes Üniversitesi’nden psikiyatrist ve metabilim araştırmacısı Florian Naudet, EditorCheck’i “çok basit” ama “son derece yararlı” olarak niteledi. Yayıncıların aracı yayın öncesi kontrollerine ve iş akışlarına eklemesini öneriyor. Naudet’ye göre çıkar çatışması geleneksel olarak para söz konusu olduğunda düşünülüyor; oysa geçmiş iş birliklerini izlemek önemli, çünkü yayınlar akademisyenler için bir tür “para birimi” ve editörler bu para biriminin dağıtımından sorumlu.
Naudet, yaklaşık 750 bin dergi editörünün görev bilgisini kayıt altına alan Open Editors Plus veri tabanının da yer aldığı çalışmalarda yer alıyor. Bu veri seti ağırlıklı olarak, kendi dergilerinde aşırı sayıda makale yayımlayan editörleri izlemek için kullanılıyor. Naudet, dergilerin en azından geçmiş iş birliklerini belirten uyarı notları eklemesini ve okurun bunların çıkar çatışması oluşturup oluşturmadığına karar vermesini önerdi. Daha ciddi durumlarda ise makalelerin geri çekilmesi (retraction) yoluna gidilebileceğini söyledi. Geçen ay bir Elsevier dergisinin 165 makaleyi geri çektiği; bunların düzinelercesinin, yazarlarla önemli geçmiş iş birliği bulunan yardımcı editörlerce yönetildiği hatırlatıldı.
Akademik yayıncılıktaki çıkar çatışmaları üzerine rapor hazırlayan Virginia Tech’ten işletme akademisyeni Vitali Mindel, çalışmanın potansiyel çıkar çatışmalarını ortaya koymada başarılı olduğunu söyledi. Ancak ona göre analiz, iki editörün birbirlerinin makalelerini aynı anda ya da sırayla, aynı veya farklı dergilerde yönettiği karşılıklı editörlük (reciprocal handling) durumunu da incelemeliydi. Mindel, mevcut verilerin bu tür bir incelemeye olanak tanıdığını belirtiyor.
Di Scala, birçok yayıncının bu verileri paylaşmadığını, şeffaflık için paylaşmaları gerektiğini söylüyor. Mindel de editör kimliklerinin paylaşılmasının tüm yayıncılar için zorunlu hale getirilmesi gerektiğini savunuyor. Mindel’in sözleriyle: editörleri açıklayan dergilerde yaptıkları denetimlerde perde arkasında “dümenler” döndüğünü görüyorlar; editörlerini açıklamayan ve bu anonimlikle korunan dergilerde neler olduğunu ise yalnızca hayal edebiliyorlar.
Çalışma, JCDL ’26 bildiriler kitabında “EditorCheck: Auditing editor–author conflicts of interests” başlığıyla yer alıyor. Haber ilk olarak Dalmeet Singh Chawla imzasıyla Retraction Watch’ta yayımlandı.
Çalışma: PLOS · Haber kaynağı: The Scientist
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work