
Bilimsel bir makalenin kaynakça bölümü, çalışmanın dayandığı iddiaları ve gerekçeleri destekler. Keşifler ve klinik uygulamalar zamanla bu atıf ağının üzerine kurulur. Hakem değerlendirmesinde kendi atıflarını şişiren yazarlar ve makale fabrikaları (paper mills) bu sistemi uzun süredir zorluyordu. Şimdi kaynakça bölümlerinde yeni bir sorun büyüyor: hiç var olmayan kaynaklar.
Columbia Üniversitesi’nde sağlık alanında yapay zekâ çalışan bilim insanı Maxim Topaz ve ekibi, Mayıs 2026’da biyomedikal makalelerde sorunun boyutunu göstermişti. Uydurma kaynak oranı 2023’te on bin makalede 4 iken 2025 sonunda 51,3’e yükselmişti. Topaz’ın aktardığına göre o günden beri en sık sorulan soru şuydu: “Bu yalnızca tıbbın sorunu mu?”
Ekip yanıtı aramak için fizik, bilgisayar bilimi, malzeme bilimi, mühendislik ve kimya alanlarına baktı. Bulgular Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlandı. Uydurma kaynak içeren makaleler toplam içinde küçük bir paya sahip. Buna karşın görülme sıklığı 2023 ile 2026 arasında bu alanların hepsinde arttı.
Araştırmacılar, OpenAlex adlı akademik kataloğa Ocak 2023 ile 31 Mart 2026 arasında eklenmiş, beş alanı kapsayan 500 bin çalışmadan oluşan bir örneklem indirdi. Doğrulama hattı şu adımlardan oluşuyordu:
Ekip toplam 21,6 milyon kaynağı değerlendirdi ve bunların 1.135’ini büyük olasılıkla uydurma olarak işaretledi. Bu kaynaklar beş alanın tamamından 619 makalede yer alıyordu. Makalelerin çoğunda kaynakçadaki bir ya da iki atıf sorunluydu, ancak 27 çalışmada beş veya daha fazla görünürde uydurma kaynak vardı.
Araştırmacılar fizikteki yüksekliği, fizik makalelerinin kaynakçalarında daha sık ön baskı (preprint) bulunmasına bağlıyor olabilir. Doğrulanamayan bir kaynak, ön baskılarda editoryal süreçte aynı alarmı yaratmayabilir.
“Bu, buzdağının görünen kısmı.” — Maxim Topaz
Topaz’a göre bu çalışma yalnızca doğrulanabilir DOI’si olan makalelere odaklandı. Ekip şimdi DOI içermeyen kaynaklara bakıyor ve uydurmaların çok daha büyük bölümünün orada saklandığından şüpheleniyor. Topaz’ı toplam sayıdan çok eğilim endişelendiriyor.
Çalışma artışın nedenini doğrudan test etmedi. Topaz, yeni yapay zekâ modellerinin devreye girişiyle zaman çizelgesinin örtüşmesi nedeniyle bu modellerin rolünden şüphelendiklerini söylüyor. Ekibin arXiv’e yüklediği ön baskı, birçok modelin hâlâ uydurma kaynak üretmeye devam ettiğini gösteriyor.
Çalışmaya dahil olmayan Cornell Üniversitesi bilgisayar bilimcisi Yian Yin, yapay zekânın bilime etkisini inceliyor. Yin’in ekibi de arXiv’de, büyük dil modellerinin kullanıma girmesiyle ön baskılardaki halüsinasyonlu kaynakların arttığını gösteren bir ön baskı yayımladı. Yin, çalışmanın dikkatle yürütüldüğünü belirtiyor. Yine de 2023 öncesi dönem için de oran ölçülseydi yapay zekâ etkisinden daha emin olunabileceğini ekliyor:
“İdeal olarak önce düz seyreden, sonra yükselen bir tablo görmeyi beklersiniz. Bu, yapay zekâ etkisi konusunda bizi çok daha emin kılar.” — Yian Yin
Yin ayrıca küçük bir oranın bile literatürün bir ekosistem olması nedeniyle bilimsel yapıda uzun vadeli etki yaratabileceğine dikkat çekiyor. Araştırmacılar yeni çalışmalarını bu literatürün üzerine kurduğu için sahte bir kaynak zincirleme biçimde yayılabilir.
Topaz, PubMed Central’daki açık erişimli makalelerin yüzde 89’unda yazımda yapay zekâ kullanımına dair kanıt bulunduğunu öne süren yeni bir ön baskıya da değiniyor. Ona göre yazarların, büyük dil modellerinin atıflar dahil hata yapabildiğini ve yaptığını kabul etmesi şart.
“Bir kaynak, okura verilmiş bir sözdür: Kaynak gerçekten vardır. Bilimin her alanına yayılan bu eğilimle birlikte, bu söz tutulmuyor.” — Maxim Topaz
Sonuç olarak, uydurma kaynak sorunu yalnızca biyomedikal yazına özgü değil. Oranlar düşük, ancak yükselişin hızı ve henüz taranmamış DOI’siz kaynaklar, yayıncılar ile araştırma topluluğunun doğrulama araçlarını güçlendirmesini gerektiriyor.
Çalışma: Proceedings of the National Academy of Sciences · Haber kaynağı: The Scientist
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work