
Unutmak çoğu zaman belleğin başarısızlığı olarak görülür. Kyushu Üniversitesi’nden bir ekip ise Caenorhabditis elegans adlı nematod solucanda unutmanın aktif, düzenlenen ve anıya özgü bir süreç olduğunu moleküler düzeyde gösterdi. Çalışma, Current Biology dergisinde “Neuropeptidergic-glutamatergic circuit regulates selective forgetting of olfactory learning” başlığıyla yayımlandı.
Araştırmanın model organizması, yalnızca 302 nörona sahip olan C. elegans. Her nöronun tek tek tanımlanmış olması, bir anının ve silinmesinin belirli nöronlara kadar izlenmesini mümkün kılıyor. Solucanlar görme yetisinden yoksun ama olağanüstü gelişmiş bir koku alma duyusuna sahip. Prof. Dr. Takeshi Ishihara’nın ekibi 2013’te bu organizmayı kullanarak, başka bir nöronda saklanan belirli bir koku anısının aktif olarak unutulmasına yol açan nöronları belirlemişti. O dönemde yolağı harekete geçiren moleküller ise tespit edilememişti. Yeni çalışma bu boşluğu dolduruyor.
Birinci yazar ve doktora adayı Yuuki Onishi ile ekip arkadaşları, solucanlara diasetil (diacetyl) kokusunu öğretti. C. elegans diasetil dahil çeşitli kokulara doğru yönelim (kemoatraksiyon) gösteriyor. Solucanların bir kokuyu unutması için gereken süre olan yaklaşık dört saatin ardından diasetil yeniden uygulandı. Solucan kokuya doğru hareket ediyorsa anıyı unutmuş, etmiyorsa anıyı korumuş sayıldı.
Koku alma sistemi, uçucu çekici kokuları algılayan iki çift duyusal nörondan oluşuyor: AWA ve AWC. Ekibin önceki çalışmasına göre kokunun anısı AWA nöronlarında saklanıyor ve AWC nöronlarından gelen sinyallerle siliniyor. Yeni deneylerde AWC’nin saldığı “unutma” sinyalinin nöropeptit NLP-47 ve onun reseptörü GNRR-1 olduğu anlaşıldı. Bu iki faktörün hangi devreleri etkilediği araştırıldığında, AWC ile AWA arasında yer alan AIZ nöronlarının sürece katıldığı görüldü.
Ishihara’nın anlatımıyla zincir şöyle işliyor:
Araştırmacılar optogenetik yöntemle AWC ve AIZ nöronlarının etkinliğini baskıladıklarında, solucanların unutmaya karşı daha dirençli hale geldiğini gözlemledi. NLP-47/GNRR-1 veya glutamatın işlevini yitirdiği solucanlarda da kokuların unutulması gecikti.
Bulgunun en dikkat çekici yanı seçicilikti. Solucanlara diasetil ve izoamil alkol (isoamyl alcohol) kokuları aynı anda öğretildiğinde, NLP-47/GNRR-1 yolağı yalnızca diasetil anısını unutturdu. Yazarların ifadesiyle nöropeptiderjik-glutamaterjik sinyalleşme, izoamil alkol anısını etkilemeden diasetil anısının unutulmasını seçici biçimde teşvik ediyor; yani unutma anıya özgü biçimde düzenlenebiliyor.
“Bu unutma sisteminin gelişigüzel olmadığını, belirli bir anıyı hedefleyebildiğini keşfetmek büyüleyici.” — Yuuki Onishi
GNRR-1, insandaki GnRH reseptörünün ortoloğu (orthologue). Ishihara, benzer reseptörlerin insan dahil başka organizmalarda da bulunduğunu, kemirgenlerde ise belleğin merkezi olan hipokampüste yer aldığını, ancak orada rollerinin henüz bilinmediğini belirtiyor. Ekip, bulguların memelilerin belirli anıları nasıl unuttuğunun anlaşılmasına da katkı sağlayabileceğini düşünüyor. Yazarlar makalede, sonuçların demans ve travma sonrası stres bozukluğu (PTSD) gibi düzensiz unutmayla ilişkili hastalıklara dair ipuçları verebileceğini kaydediyor.
Bu aşamada çalışma yalnızca nematod üzerinde yapıldı; memelilerdeki karşılığı henüz gösterilmiş değil. Yine de çalışma, “hangi anı silinecek?” sorusuna somut bir moleküler yanıt veren nadir örneklerden biri. Ishihara’nın vurguladığı gibi bellek araştırmaları ağırlıklı olarak anıların nasıl oluştuğuna ve korunduğuna odaklanmıştı. Anıların nasıl kaybolduğu ise daha az ilgi görmüştü.
Çalışma: Current Biology · Haber kaynağı: GEN
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work