Solucan Beyninde Tek Bir Kokunun Anısını Seçerek Silen Devre Bulundu

3 Kasım 2026
3 dk dk okuma süresi
Solucan Beyninde Tek Bir Kokunun Anısını Seçerek Silen Devre Bulundu

Unutmak çoğu zaman belleğin başarısızlığı olarak görülür. Kyushu Üniversitesi’nden bir ekip ise Caenorhabditis elegans adlı nematod solucanda unutmanın aktif, düzenlenen ve anıya özgü bir süreç olduğunu moleküler düzeyde gösterdi. Çalışma, Current Biology dergisinde “Neuropeptidergic-glutamatergic circuit regulates selective forgetting of olfactory learning” başlığıyla yayımlandı.

Neden C. elegans?

Araştırmanın model organizması, yalnızca 302 nörona sahip olan C. elegans. Her nöronun tek tek tanımlanmış olması, bir anının ve silinmesinin belirli nöronlara kadar izlenmesini mümkün kılıyor. Solucanlar görme yetisinden yoksun ama olağanüstü gelişmiş bir koku alma duyusuna sahip. Prof. Dr. Takeshi Ishihara’nın ekibi 2013’te bu organizmayı kullanarak, başka bir nöronda saklanan belirli bir koku anısının aktif olarak unutulmasına yol açan nöronları belirlemişti. O dönemde yolağı harekete geçiren moleküller ise tespit edilememişti. Yeni çalışma bu boşluğu dolduruyor.

Deney nasıl kuruldu?

Birinci yazar ve doktora adayı Yuuki Onishi ile ekip arkadaşları, solucanlara diasetil (diacetyl) kokusunu öğretti. C. elegans diasetil dahil çeşitli kokulara doğru yönelim (kemoatraksiyon) gösteriyor. Solucanların bir kokuyu unutması için gereken süre olan yaklaşık dört saatin ardından diasetil yeniden uygulandı. Solucan kokuya doğru hareket ediyorsa anıyı unutmuş, etmiyorsa anıyı korumuş sayıldı.

Unutmanın devresi: AWC, AIZ ve AWA

Koku alma sistemi, uçucu çekici kokuları algılayan iki çift duyusal nörondan oluşuyor: AWA ve AWC. Ekibin önceki çalışmasına göre kokunun anısı AWA nöronlarında saklanıyor ve AWC nöronlarından gelen sinyallerle siliniyor. Yeni deneylerde AWC’nin saldığı “unutma” sinyalinin nöropeptit NLP-47 ve onun reseptörü GNRR-1 olduğu anlaşıldı. Bu iki faktörün hangi devreleri etkilediği araştırıldığında, AWC ile AWA arasında yer alan AIZ nöronlarının sürece katıldığı görüldü.

Ishihara’nın anlatımıyla zincir şöyle işliyor:

  1. AWC nöronları NLP-47’yi salgılar ve AIZ nöronlarındaki GNRR-1 reseptörünü etkinleştirir.
  2. AIZ nöronları, bir diğer nörotransmitter olan glutamat salar.
  3. Glutamat, anıyı barındıran AWA nöronlarındaki GLR-4 reseptörüne etki eder.
  4. Sonuç, anının aktif olarak silinmesidir.

Araştırmacılar optogenetik yöntemle AWC ve AIZ nöronlarının etkinliğini baskıladıklarında, solucanların unutmaya karşı daha dirençli hale geldiğini gözlemledi. NLP-47/GNRR-1 veya glutamatın işlevini yitirdiği solucanlarda da kokuların unutulması gecikti.

Seçicilik: Bir koku silinirken diğeri korunuyor

Bulgunun en dikkat çekici yanı seçicilikti. Solucanlara diasetil ve izoamil alkol (isoamyl alcohol) kokuları aynı anda öğretildiğinde, NLP-47/GNRR-1 yolağı yalnızca diasetil anısını unutturdu. Yazarların ifadesiyle nöropeptiderjik-glutamaterjik sinyalleşme, izoamil alkol anısını etkilemeden diasetil anısının unutulmasını seçici biçimde teşvik ediyor; yani unutma anıya özgü biçimde düzenlenebiliyor.

“Bu unutma sisteminin gelişigüzel olmadığını, belirli bir anıyı hedefleyebildiğini keşfetmek büyüleyici.” — Yuuki Onishi

İnsan biyolojisiyle bağlantı

GNRR-1, insandaki GnRH reseptörünün ortoloğu (orthologue). Ishihara, benzer reseptörlerin insan dahil başka organizmalarda da bulunduğunu, kemirgenlerde ise belleğin merkezi olan hipokampüste yer aldığını, ancak orada rollerinin henüz bilinmediğini belirtiyor. Ekip, bulguların memelilerin belirli anıları nasıl unuttuğunun anlaşılmasına da katkı sağlayabileceğini düşünüyor. Yazarlar makalede, sonuçların demans ve travma sonrası stres bozukluğu (PTSD) gibi düzensiz unutmayla ilişkili hastalıklara dair ipuçları verebileceğini kaydediyor.

Bu aşamada çalışma yalnızca nematod üzerinde yapıldı; memelilerdeki karşılığı henüz gösterilmiş değil. Yine de çalışma, “hangi anı silinecek?” sorusuna somut bir moleküler yanıt veren nadir örneklerden biri. Ishihara’nın vurguladığı gibi bellek araştırmaları ağırlıklı olarak anıların nasıl oluştuğuna ve korunduğuna odaklanmıştı. Anıların nasıl kaybolduğu ise daha az ilgi görmüştü.

Öne çıkan noktalar

  • Unutmayı başlatan nöropeptit NLP-47, reseptörü GNRR-1’dir.
  • Sinyal AWC’den AIZ’e, oradan glutamat aracılığıyla AWA’ya iletilir.
  • Optogenetik baskılama solucanları unutmaya karşı dirençli kıldı.
  • Yolak, iki kokudan yalnızca diasetil anısını sildi.
  • GNRR-1’in benzerleri insanda ve kemirgen hipokampüsünde de bulunuyor.

Çalışma: Current Biology · Haber kaynağı: GEN

Editör Yorumu!

Unutmayı ölçmek için kullanılan davranış testi, yani öğretilen kokuya belirli bir süre sonra yeniden yönelimin sayılması, basit bir model organizmayla bile anıya özgü mekanizmaları ayırt edebilmenin yolunu gösteriyor. Optogenetik baskılama, gen işlevinin kaybı ve çift koku koşullandırması gibi kombinasyonlar, nörobilim ve davranış genetiği çalışan laboratuvarlar için kopyalanabilir bir deney tasarımı sunuyor. C. elegans kültürü ve nöron düzeyinde izlenebilirlik, bu tür çalışmaları görece düşük maliyetle yapılabilir kılıyor. GNRR-1'in insan GnRH reseptörünün ortoloğu olması ilgi çekici, ancak kemirgen hipokampüsündeki rolü bilinmiyor; çalışmanın klinik sonuçlara dönüşmesi için önce memelilerde doğrulanması gerekiyor. Demans ve PTSD ile ilgili çıkarımlar şimdilik yazarların hipotezi düzeyinde. Takip edilmesi gereken soru, aynı peptit-glutamat devresinin memeli beyninde anıya özgü silmeyi düzenleyip düzenlemediği.

Araştırmacılar C. elegans'a diasetil kokusunu öğretti ve anının silinmesi için gereken yaklaşık dört saatin ardından kokuyu yeniden uyguladı. Solucan kokuya doğru hareket ediyorsa (kemoatraksiyon) anıyı unutmuş, etmiyorsa anıyı korumuş sayıldı.

AWC nöronları NLP-47 nöropeptidini salgılar ve bu peptit AIZ nöronlarındaki GNRR-1 reseptörünü etkinleştirir. AIZ nöronları glutamat salar, glutamat da anıyı barındıran AWA nöronlarındaki GLR-4 reseptörüne etki ederek anının silinmesini sağlar.

Hayır. Çalışma yalnızca nematod üzerinde yapıldı ve memelilerdeki karşılığı henüz gösterilmedi. GNRR-1, insan GnRH reseptörünün ortoloğu olsa da kemirgen hipokampüsündeki rolü bilinmiyor. Demans ve PTSD ile ilgili çıkarımlar şimdilik yazarların hipotezi düzeyinde ve klinik kullanım için önce memelilerde doğrulama gerekiyor.

Bülten Aboneliği

Sosyal Medyada Paylaşın

LabHaber

Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work

labhaber, laboratuvar, analiz, biyoteknoloji ve test alanlarında faaliyet gösteren profesyoneller için hazırlanmış bağımsız bir sektörel haber platformudur.