Liu Laboratuvarı Yapay Zekâyla Daha Kararlı Prime Editörler Tasarladı

30 Ekim 2026
5 dk dk okuma süresi
Liu Laboratuvarı Yapay Zekâyla Daha Kararlı Prime Editörler Tasarladı

Hamburg’da düzenlenen Avrupa Gen ve Hücre Terapisi Derneği (European Society of Gene & Cell Therapy, ESGCT) kongresinin en çok beklenen oturumlarından biri David Liu’nun genel kurul konuşmasıydı. Kendisinden önce kürsüye çıkan 2018 Kavli Ödülü sahibi Virginijus Siksnys, konuşmasına “David için sadece ısınma turuyum” diyerek başlamıştı. Liu ise son yıllardaki terapötik genom düzenleme çalışmalarının “meta dersini” şöyle özetledi: farklı bilimsel yaklaşımlar ile düzenleyici, üretimsel ve ekonomik gelişmeler birbirini besleyebildiğinde hedefe ulaşılabilir.

Ölçek sorunu: Uzun kuyruklu genetik hastalıklar

Liu’nun çizdiği tabloda asıl zorluk, genom düzenlemenin erken klinik başarısını çok sayıda nadir hastalığa yaymak. Bilinen 200 binden fazla mutasyon, yaklaşık 8 bin genetik hastalıktan sorumlu ve bu hastalıklar kaynak metne göre kabaca 400 milyon aileyi etkiliyor.

Liu’nun hassas genom düzenleme yolculuğu on yıl önce ilk baz düzenleme (base editing) makalesiyle başladı. Prime düzenleme (prime editing, PE) üç yıl sonra tanımlandı. İkisi de CRISPR-Cas iskeleti üzerine kurulu ve tek baz değişimlerini de kapsayan geniş bir düzenleme repertuvarı sunuyor. Teknolojilerin ticari gelişimini Liu’nun kurucu ortağı olduğu Beam Therapeutics ve Prime Medicine yürütüyor.

Yapay zekâ prime düzenlemeye nasıl giriyor?

PE8: ProteinMPNN ile kararlılık kazancı

Liu’nun laboratuvarı, birkaç ay önce Nature Biotechnology’de yayımlanan çalışmada ProteinMPNN adlı yapay zekâ aracını kullandı. 2023’te laboratuvar, faj destekli sürekli evrim (phage-assisted continuous evolution, PACE) yöntemiyle PE6 prime editörlerini geliştirmişti. Bunlar daha yüksek aktivite gösterse de kararlılık ve ifade düzeyleri daha düşüktü.

Liu’ya göre ProteinMPNN, belirli bir yapıya kararlı biçimde katlanabilecek diziler üretmeyi içeren “ters protein katlanması” (inverse protein folding) probleminde çok başarılı. Araştırmacılar, ters transkriptaz amino asitlerinin yüzde 25’ine kadarını yeniden tasarlamasına izin vererek kararlılık eksiklerini giderdi. Ortaya çıkan PE8 varyantları, çeşitli hücre tiplerinde daha güçlü ifade ve düzenleme verimliliği gösterdi.

OptiPrime: pegRNA seçimini sıralayan ücretsiz araç

İkinci örnek, prime düzenleme sonuçlarını öngören ücretsiz bir makine öğrenmesi aracı olan OptiPrime. Liu, “Optimus Prime diyemeyiz, Hasbro bize dava açar” diye espri yaptı. Her pegRNA’nın verimliliği önemli ölçüde etkileyebilecek değişken bölgeleri var. Aynı düzenlemeyi prensipte yapabilecek yüzlerce pegRNA varyantı arasından seçim yapmak da zor bir iş.

Araştırmacılar OptiPri.me sitesinden en iyi pegRNA adaylarının sıralı listesini alabiliyor. İlgili bilgiler, tercih edilen gen sentezi hizmetinin çevrimiçi sipariş formuna kopyalanabiliyor.

On yılın bilançosu

Liu, hayvan modellerinde hastalık fenotipini kurtaran dokuz hassas genom düzenleme örneği saydı. Bunlar yaklaşık bir “kişi-yüzyıllık” emeği temsil ediyor ve progeria, orak hücre hastalığı, kistik fibrozis, fenilketonüri ve spinal musküler atrofiyi kapsıyor. Bazı programlar IND’ye hazırlık çalışmalarına ve umut verici klinik sonuçlara ulaştı:

  • Mart 2025: Beam Therapeutics, alfa-1 antitripsin eksikliği olan bir hastada (BEAM-302) insanda patojenik bir mutasyonun ilk klinik düzeltmesini bildirdi.
  • Bebek KJ vakası: Kişiye özel baz düzenlemeyle ilgili bu hikâye dünya gündemine oturdu.
  • Nisan 2025: Nebraska’lı 57 yaşındaki Tracy Atteberry, iki bazlık gen delesyonunu onarmak üzere prime düzenlemeyle mühendislik uygulanmış kök hücreler alan ilk ex vivo prime düzenleme hastası oldu. Vaka 2025 sonunda Jennifer Gori ve arkadaşları tarafından bildirildi.
  • Ekim: Wilson hastalığı için in vivo prime düzenleme çalışmasında (PM577a) ilk hasta dozlandı.

Liu, ABD, Birleşik Krallık ve başka ülkelerdeki düzenleyicilerin genel olarak “yolun önünde durmadığını” söyledi. Ona göre ilaç onayına yönelik BLA başvurularında bir politika liberalleşmesi söz konusu. Konuşmadan bir gün önce ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), “Individualized Human Genome Editing Products: Considerations for BLA Submission and Postapproval Management” başlıklı, olumlu karşılanan bir taslak kılavuz yayımladı.

Hastalıktan bağımsız strateji: PERT

Liu konuşmasını, tek bir tedaviyle çok sayıda hastalığa ulaşmayı hedefleyen yaklaşıma ayırdı. Genetik hastalıkların yaklaşık yüzde 30’unda en az bir erken dur kodonu (premature stop codon) bulunuyor. Ekibin geçen yıl bildirdiği fikir, dur (anlamsız) kodonunu okuyabilen baskılayıcı tRNA’ları (suppressor tRNA) kullanarak tam uzunlukta proteinin yeniden üretilmesi.

“tRNA yaklaşımı, çok daha az ilaçla çok daha fazla mutasyonu ve hastalığı hedeflemeyi mümkün kılıyor.” — David Liu

İnsan genomunda 418 tRNA geni var, oysa kodlayan üçlü sayısı yalnızca 61. Bu da çeviride ciddi bir yedeklilik anlamına geliyor. Birçok insanda bu tRNA genlerinden en az biri bulunmuyor, yani tRNA mutasyonları tolere edilebiliyor. Liu’nun fikri, gereksiz bir tRNA’yı kalıcı bir baskılayıcı tRNA’ya dönüştürmekti. Bu yöntem, prime düzenleme aracılı erken sonlanma kodonu okuma (PERT) olarak adlandırılıyor ve aynı erken dur kodonunu paylaşan birçok genetik hastalık için tek seferlik tedavi olarak düşünülüyor.

Doktora sonrası araştırmacı Sarah Pierce liderliğinde laboratuvar, prime düzenleme ile 418 insan tRNA’sının her birini baskılayıcıya çevirdi. Antikodonlar, üç dur kodonunu tanıyan CUA, UCA ve UUA üçlülerine göre mühendislendi. 2025 makalesine göre ekip, en yüksek baskılama aktivitesini gösteren bir lösin tRNA’sına odaklandı ve bunu optimize edilmiş bir baskılayıcıya dönüştürdü.

Liu, optimize baskılayıcı tRNA’nın aşırı ifade edilmediğini vurguladı. Değiştirilen tRNA’nın yalnızca yaklaşık yüzde 40’ı kadar üretiliyor ve Liu, aşırı ifade olmadan baskılamanın mümkün olacağından umutlu. En umut verici veri, Hurler sendromunun fare modelinde PERT kullanımından geldi. Tedavi, yabani tip enzim aktivitesinin yaklaşık yüzde 7’sinin ifadesine yol açtı. Liu bunun hastalığı “kurtarabileceğini” öne sürdü.

Nadir hastalıklar için maliyet ve düzenleme engeli

Liu, henüz çok erken olduğunu belirtip çeşitli terapötik yaklaşımların gen düzenlemenin giderek daha fazla hastaya uygulanabilirliğini artıracağı konusunda “çok umutlu” olduğunu söyledi. Yine de düzenleyici sadeleşme ve klinik risk azaltma riski ve maliyeti düşürmeye devam etmedikçe, genetik hastalıkların büyük çoğunluğu sanayinin ilgilenemeyeceği kadar nadir kalıyor.

Bu soruna yönelik yeni bir girişim olarak Broad Institute, Boston Children’s Hospital ve The Jackson Laboratory, kâr amacı gütmeyen Center for Therapeutic Genetics (CTG) iş birliğini kurdu. Liu bu modelin “her yerde taklit edilmesini” umduğunu söyledi. Proje, Apertura ve Viralgen’in yanı sıra Liu’nun şirketleri Beam Therapeutics ve Prime Medicine’den de ilk ticari desteği aldı.

Haber kaynağı: GEN

Editör Yorumu!

OptiPrime gibi ücretsiz pegRNA sıralama araçları, prime düzenleme çalışan bir laboratuvarda tasarım aşamasındaki deneme-yanılma yükünü doğrudan azaltabilir. Yüzlerce olası pegRNA varyantını sıralı listeye indirmek, sentez siparişi öncesindeki zaman ve reaktif maliyetini düşürme potansiyeli taşıyor. Aynı şekilde PE8 gibi daha kararlı editörler, hücre kültüründe verim ve tekrarlanabilirlik açısından izlenmeye değer. Klinik tarafta ise FDA'nın bireyselleştirilmiş genom düzenleme ürünleri için yayımladığı taslak kılavuz, bu ürünlerin başvuru ve onay sonrası yönetim çerçevesinin nasıl şekilleneceğine dair önemli bir işaret. Türkiye'de ilaç ve tıbbi cihaz ruhsatlandırması TİTCK'nın yetkisinde olduğundan, benzer ürünlerin yerel değerlendirme süreçlerinin zamanla nasıl ele alınacağı gen terapisi alanında çalışan ekipler için takip edilmesi gereken bir konu. PERT ise henüz fare modeli düzeyinde. Bu nedenle laboratuvarlar için yakın vadeli bir uygulamadan çok, tek tedaviyle çok hastalık hedefleyen yeni bir araştırma yönü olarak okunmalı.

PE8 varyantları, ProteinMPNN adlı yapay zekâ aracıyla ters transkriptaz amino asitlerinin yüzde 25'ine kadarının yeniden tasarlanmasıyla geliştirildi. 2023'te PACE yöntemiyle geliştirilen PE6 editörleri yüksek aktiviteye sahipti ancak kararlılık ve ifade düzeyleri daha düşüktü. PE8 bu eksikleri gidererek çeşitli hücre tiplerinde daha güçlü ifade ve düzenleme verimliliği gösterdi.

OptiPrime, prime düzenleme sonuçlarını öngören ücretsiz bir makine öğrenmesi aracıdır. Araştırmacılar OptiPri.me sitesinden en iyi pegRNA adaylarının sıralı listesini alabilir ve bu bilgileri tercih ettikleri gen sentezi hizmetinin çevrimiçi sipariş formuna kopyalayabilir. Böylece yüzlerce pegRNA varyantı arasından seçim yapma yükü azalır.

PERT, prime düzenleme aracılı erken sonlanma kodonu okuma stratejisidir. Genomdaki gereksiz bir tRNA geni, erken dur kodonunu okuyabilen kalıcı bir baskılayıcı tRNA'ya dönüştürülerek tam uzunlukta proteinin üretilmesi hedeflenir. Yöntem şu an fare modeli düzeyindedir; Hurler sendromu modelinde yabani tip enzim aktivitesinin yaklaşık yüzde 7'si elde edilmiştir. Bu nedenle yakın vadeli bir klinik uygulamadan çok yeni bir araştırma yönü olarak değerlendirilmelidir.

Bülten Aboneliği

Sosyal Medyada Paylaşın

LabHaber

Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work

labhaber, laboratuvar, analiz, biyoteknoloji ve test alanlarında faaliyet gösteren profesyoneller için hazırlanmış bağımsız bir sektörel haber platformudur.