
Hamburg’da düzenlenen Avrupa Gen ve Hücre Terapisi Derneği (European Society of Gene & Cell Therapy, ESGCT) kongresinin en çok beklenen oturumlarından biri David Liu’nun genel kurul konuşmasıydı. Kendisinden önce kürsüye çıkan 2018 Kavli Ödülü sahibi Virginijus Siksnys, konuşmasına “David için sadece ısınma turuyum” diyerek başlamıştı. Liu ise son yıllardaki terapötik genom düzenleme çalışmalarının “meta dersini” şöyle özetledi: farklı bilimsel yaklaşımlar ile düzenleyici, üretimsel ve ekonomik gelişmeler birbirini besleyebildiğinde hedefe ulaşılabilir.
Liu’nun çizdiği tabloda asıl zorluk, genom düzenlemenin erken klinik başarısını çok sayıda nadir hastalığa yaymak. Bilinen 200 binden fazla mutasyon, yaklaşık 8 bin genetik hastalıktan sorumlu ve bu hastalıklar kaynak metne göre kabaca 400 milyon aileyi etkiliyor.
Liu’nun hassas genom düzenleme yolculuğu on yıl önce ilk baz düzenleme (base editing) makalesiyle başladı. Prime düzenleme (prime editing, PE) üç yıl sonra tanımlandı. İkisi de CRISPR-Cas iskeleti üzerine kurulu ve tek baz değişimlerini de kapsayan geniş bir düzenleme repertuvarı sunuyor. Teknolojilerin ticari gelişimini Liu’nun kurucu ortağı olduğu Beam Therapeutics ve Prime Medicine yürütüyor.
Liu’nun laboratuvarı, birkaç ay önce Nature Biotechnology’de yayımlanan çalışmada ProteinMPNN adlı yapay zekâ aracını kullandı. 2023’te laboratuvar, faj destekli sürekli evrim (phage-assisted continuous evolution, PACE) yöntemiyle PE6 prime editörlerini geliştirmişti. Bunlar daha yüksek aktivite gösterse de kararlılık ve ifade düzeyleri daha düşüktü.
Liu’ya göre ProteinMPNN, belirli bir yapıya kararlı biçimde katlanabilecek diziler üretmeyi içeren “ters protein katlanması” (inverse protein folding) probleminde çok başarılı. Araştırmacılar, ters transkriptaz amino asitlerinin yüzde 25’ine kadarını yeniden tasarlamasına izin vererek kararlılık eksiklerini giderdi. Ortaya çıkan PE8 varyantları, çeşitli hücre tiplerinde daha güçlü ifade ve düzenleme verimliliği gösterdi.
İkinci örnek, prime düzenleme sonuçlarını öngören ücretsiz bir makine öğrenmesi aracı olan OptiPrime. Liu, “Optimus Prime diyemeyiz, Hasbro bize dava açar” diye espri yaptı. Her pegRNA’nın verimliliği önemli ölçüde etkileyebilecek değişken bölgeleri var. Aynı düzenlemeyi prensipte yapabilecek yüzlerce pegRNA varyantı arasından seçim yapmak da zor bir iş.
Araştırmacılar OptiPri.me sitesinden en iyi pegRNA adaylarının sıralı listesini alabiliyor. İlgili bilgiler, tercih edilen gen sentezi hizmetinin çevrimiçi sipariş formuna kopyalanabiliyor.
Liu, hayvan modellerinde hastalık fenotipini kurtaran dokuz hassas genom düzenleme örneği saydı. Bunlar yaklaşık bir “kişi-yüzyıllık” emeği temsil ediyor ve progeria, orak hücre hastalığı, kistik fibrozis, fenilketonüri ve spinal musküler atrofiyi kapsıyor. Bazı programlar IND’ye hazırlık çalışmalarına ve umut verici klinik sonuçlara ulaştı:
Liu, ABD, Birleşik Krallık ve başka ülkelerdeki düzenleyicilerin genel olarak “yolun önünde durmadığını” söyledi. Ona göre ilaç onayına yönelik BLA başvurularında bir politika liberalleşmesi söz konusu. Konuşmadan bir gün önce ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), “Individualized Human Genome Editing Products: Considerations for BLA Submission and Postapproval Management” başlıklı, olumlu karşılanan bir taslak kılavuz yayımladı.
Liu konuşmasını, tek bir tedaviyle çok sayıda hastalığa ulaşmayı hedefleyen yaklaşıma ayırdı. Genetik hastalıkların yaklaşık yüzde 30’unda en az bir erken dur kodonu (premature stop codon) bulunuyor. Ekibin geçen yıl bildirdiği fikir, dur (anlamsız) kodonunu okuyabilen baskılayıcı tRNA’ları (suppressor tRNA) kullanarak tam uzunlukta proteinin yeniden üretilmesi.
“tRNA yaklaşımı, çok daha az ilaçla çok daha fazla mutasyonu ve hastalığı hedeflemeyi mümkün kılıyor.” — David Liu
İnsan genomunda 418 tRNA geni var, oysa kodlayan üçlü sayısı yalnızca 61. Bu da çeviride ciddi bir yedeklilik anlamına geliyor. Birçok insanda bu tRNA genlerinden en az biri bulunmuyor, yani tRNA mutasyonları tolere edilebiliyor. Liu’nun fikri, gereksiz bir tRNA’yı kalıcı bir baskılayıcı tRNA’ya dönüştürmekti. Bu yöntem, prime düzenleme aracılı erken sonlanma kodonu okuma (PERT) olarak adlandırılıyor ve aynı erken dur kodonunu paylaşan birçok genetik hastalık için tek seferlik tedavi olarak düşünülüyor.
Doktora sonrası araştırmacı Sarah Pierce liderliğinde laboratuvar, prime düzenleme ile 418 insan tRNA’sının her birini baskılayıcıya çevirdi. Antikodonlar, üç dur kodonunu tanıyan CUA, UCA ve UUA üçlülerine göre mühendislendi. 2025 makalesine göre ekip, en yüksek baskılama aktivitesini gösteren bir lösin tRNA’sına odaklandı ve bunu optimize edilmiş bir baskılayıcıya dönüştürdü.
Liu, optimize baskılayıcı tRNA’nın aşırı ifade edilmediğini vurguladı. Değiştirilen tRNA’nın yalnızca yaklaşık yüzde 40’ı kadar üretiliyor ve Liu, aşırı ifade olmadan baskılamanın mümkün olacağından umutlu. En umut verici veri, Hurler sendromunun fare modelinde PERT kullanımından geldi. Tedavi, yabani tip enzim aktivitesinin yaklaşık yüzde 7’sinin ifadesine yol açtı. Liu bunun hastalığı “kurtarabileceğini” öne sürdü.
Liu, henüz çok erken olduğunu belirtip çeşitli terapötik yaklaşımların gen düzenlemenin giderek daha fazla hastaya uygulanabilirliğini artıracağı konusunda “çok umutlu” olduğunu söyledi. Yine de düzenleyici sadeleşme ve klinik risk azaltma riski ve maliyeti düşürmeye devam etmedikçe, genetik hastalıkların büyük çoğunluğu sanayinin ilgilenemeyeceği kadar nadir kalıyor.
Bu soruna yönelik yeni bir girişim olarak Broad Institute, Boston Children’s Hospital ve The Jackson Laboratory, kâr amacı gütmeyen Center for Therapeutic Genetics (CTG) iş birliğini kurdu. Liu bu modelin “her yerde taklit edilmesini” umduğunu söyledi. Proje, Apertura ve Viralgen’in yanı sıra Liu’nun şirketleri Beam Therapeutics ve Prime Medicine’den de ilk ticari desteği aldı.
Haber kaynağı: GEN
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work