
Afrika kıtası rutin aşılarının %99’unu, biyofarmasötiklerinin ise %70-90’ını ithal ediyor. Africa CDC, bu bağımlılığın 2050’ye kadar beceri ve istihdam kaybı olarak kıtaya 1,1 trilyon dolara kadar mal olabileceği uyarısını yapıyor. Güney Afrika’da bir grup girişim ise bu tabloyu düşük maliyetli, merkezi olmayan biyoteknoloji Ar-Ge ve üretim prototipleriyle değiştirmeye çalışıyor.
Bu girişimlerin başında, hassas fermantasyon (precision fermentation) ve ileri biyoüretim alanında çalışan Immobazyme geliyor. Şirket; rekombinant protein (recombinant protein), enzim ve büyüme faktörlerini uygun maliyetle üretmeyi ve Afrika’nın biyofarma ithalat faturasını düşürmeyi amaçlıyor. Kurucu ortak ve operasyon sorumlusu Nick Enslin, ilk patentini Stellenbosch Üniversitesi’nde öğrenciyken aldığını anlatıyor.
Çıkış noktası basit bir gözlem: Endüstriyel uygulamalarda ya da mRNA üretiminde kullanılan enzimler görece pahalı. Üstelik tek kullanımdan sonra geri kazanılamıyor, oysa işlevlerini yitirmiş değiller. Enslin’e göre enzimler tekrar kullanılabilecek durumdayken atılıyor.
Enzim immobilizasyonu (enzyme immobilization) yaklaşımında enzimler katı bir matrise sabitleniyor. Substrat bu yapının içinden geçerken enzimatik reaksiyon gerçekleşiyor, enzim ise yerinde kalıyor ve tekrar tekrar kullanılabiliyor. Enslin bunu laktaz örneğiyle açıklıyor: Laktozu daha basit şekerlere parçalayan laktaz sabitleniyor, süt bu yapının üzerinden geçirilerek laktozsuz süt elde ediliyor.
Enslin’e göre o dönemdeki immobilizasyon teknolojileri ya pahalıydı ya da birden fazla uygulama için optimize edilmemişti. Immobazyme’in PepTrap adlı teknolojisi bu boşluğu hedefliyor. Şirketin geliştirdiği, selüloz temelli ve sentetik bu özgün sistem enzimleri tutuyor, stabilize ediyor ve farklı sektörlerde maliyet etkin biçimde yeniden kullanılmasını sağlıyor.
Enslin ve iki kurucu ortak için bilimi doğru kurmak işin görece kolay kısmıydı. Asıl zorluk ölçeklemede: Güney Afrika’da bir biyoteknoloji şirketini büyütmek yatırım ve altyapı açısından çok ağır. Enslin’in ifadesiyle üretim kapasitesi her 10 kat arttığında neredeyse yepyeni bir üretim hattı satın almak gerekiyor.
Şirket yakın zamanda 1,45 milyon dolar girişim sermayesi topladı; toplam fonlaması 2,9 milyon dolara ulaştı. Silikon Vadisi ölçeğinde mütevazı bir rakam bu, ancak Güney Afrika’nın sınırlı girişim finansmanı ekosistemi için anlamlı. Enslin bunu Afrika biyoteknolojisinin yatırım çekemeyeceğini savunan eleştirmenlere bir yanıt olarak görüyor ve 2015’te Roche tarafından rekor 445 milyon dolara satın alınan Kapa Biosystems’i örnek gösteriyor.
Enslin’in hedefi net: 2030’ların sonuna kadar Afrika kıtası için biyobenzer (biosimilar) üreten kendi GMP (İyi Üretim Uygulamaları) tesisine sahip olmak. Bu hedefe giden yolda daha “kolay ulaşılabilir” alanlar var: nutrasötikler, kozmetik, gıda ve içecek ile tarımsal biyoteknoloji. Bu ürünler ilaçlara göre daha düşük düzenleme ve sertifikasyona tabi. Yine de Enslin’e göre Afrika kıtası bu tür yeni ürünlerde de zorlanıyor.
Tablonun arka planı sert: Enslin, COVID-19 aşısına erişimde Afrika’nın en son sıradaki gruplardan biri olduğunu hatırlatıyor. Güney Afrika’da biyobenzer alanında GMP üreticileri çok az; eldeki bir avuç üreticinin çoğu küçük moleküller ve kimyasallar üzerinde çalışıyor, biyolojik ilaç üretmiyor. Kıtanın en büyük jenerik ilaç üreticisi Aspen’deki yakın tarihli bir aksama ise Güney Afrika’da oral kontraseptif kıtlığı riskini doğurmuş durumda.
Enslin düzenleyici çerçeveye de dikkat çekiyor. Güney Afrika’da FDA’nın karşılığı olarak tanımladığı kurumun hâlâ 2014 tarihli FDA kılavuzlarını izlediğini söylüyor ve bunu “oldukça eski” buluyor. Ona göre düzenleyicilerin biyobenzerlerin ve mRNA aşılarının ne olduğunu daha iyi kavrayacak şekilde mevzuatı güncellemesi gerekiyor; bilim o kadar hızlı ilerliyor ki düzenleyiciler yetişmekte zorlanıyor.
Güney Afrika üniversiteleri onlarca yıldır dünya standartlarında araştırma makaleleri üretiyor, ancak fikri mülkiyetin büyük bölümü akademik dergilerde kalıyor. Stellenbosch Üniversitesi’ndeki LaunchLab CERIBIO, 300 metrekarelik bir biyoteknoloji laboratuvarı ve iş kuluçka merkezi olarak bu “yayımla ya da yok ol” kültürünü kırmayı hedefliyor. Immobazyme, bu merkezin en başarılı spinout’larından biri.
Üniversitenin inovasyon ve ticarileştirme baş direktörü Anita Nel, üniversite laboratuvarında ticari çalışma yürütmenin çok zor olduğunu belirtiyor. Bu yüzden spinout şirketlere ayrılmış, ortak kullanımlı bir alan yaratılmış. Araştırmacılar, buluşları koruma altına alındıktan sonra sonuçlarını yayımlamaya teşvik ediliyor.
“Yayımı engellemekten çok, yayımlamadan önce patent almak söz konusu.” — Anita Nel
Merkeze gelen her buluş için ticari potansiyel, yenilik ve pazara çıkış yolu açısından detaylı bir inceleme (due diligence) yapılıyor. Seçenekler iki yönlü: Mevcut pazarı olan bir şirkete lisans vermek ya da üniversite desteğiyle yeni bir spinout kurmak. Spinout’lar ayrıca yerel ve küresel yatırımcılarla buluşturuluyor. Nel’e göre bu yatırımcılar derin teknoloji ve biyoteknoloji alanını biliyor ve fintek’teki gibi hızlı ilerleme beklemiyor.
Enslin, yatırımı ekosistem için bir onay olarak değerlendiriyor ve Batı Kap’ta ortamın ısındığını söylüyor. Espriyle, bölgeye artık “Cape Silicon Valley” dendiğini ekliyor. Elbette bu aşamada ortada henüz bir biyobenzer üretimi yok; Immobazyme’in somut hedefi, önce enzim teknolojisiyle gelir ve altyapı oluşturmak.
Haber kaynağı: GEN
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work