
Hedefini tam isabetle bulup diğer her şeyi görmezden gelebilen monoklonal antikorlar (monoclonal antibodies), bugün terapötik bağışıklık proteinlerinin en güçlü temsilcileri arasında. Ancak birçok bilim insanının umduğu gibi “sihirli mermi” olarak yola çıkmadılar. The Scientist dergisinin 40. yıl dosyasında yer alan arşiv taraması, bu moleküllerin hangi engelleri aşarak kanser, COVID-19 ve diğer hastalıklar için tedaviye dönüştüğünü gösteriyor.
Hikâye 1975’te başlıyor. Tıbbi Araştırma Konseyi Moleküler Biyoloji Laboratuvarı’ndan immünologlar César Milstein ve Georges Köhler, hibridoma teknolojisi (hybridoma technology) adı verilen yöntemi geliştirdi. Belirli bir antijene karşı antikor üreten bir B hücresi, ölümsüz bir miyelom kanseri hücre hattıyla birleştirildi. Ortaya çıkan hücreler tek bir hedefe karşı aynı antikoru sürekli üretiyordu: monoklonal antikorlar.
Milstein ve Köhler, 1984’te Basel İmmünoloji Enstitüsü’nden Niels Jerne ile birlikte Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü paylaştı. Ödül gerekçesi şöyleydi:
“Bağışıklık sisteminin gelişimi ve kontrolündeki özgüllüğe ilişkin kuramlar ile monoklonal antikor üretiminin ilkesinin keşfi nedeniyle.”
Milstein kendi araştırma programında belirli hücre tiplerini tanımlayan monoklonal antikorlar geliştirdi. Ayrıca daha yüksek afiniteli antikorların üretimine yol açabilecek genlerin karakterizasyonu üzerinde çalıştı. 2002’de 74 yaşında hayatını kaybetti.
1991’e gelindiğinde monoklonal antikorlar tedavide beklenen etkiyi yaratamamıştı. O tarihte onaylı yalnızca bir monoklonal antikor temelli ilaç vardı; iki ilacın daha onaya yaklaşması araştırmacılara umut veriyordu. FDA’nın bu tür tedavilere daha aşina hale geldiği düşünülüyordu. Monoklonal antikorun bir toksine bağlandığı immünotoksinler (immunotoxins) de daha güvenli hale geliyordu. Birinci kuşak immünotoksinlerde antikor ile toksin arasındaki bağlar kolay kopuyor, bu da ilacın hedefine ulaşmasını engelliyordu. İkinci kuşakta ise bağlar daha sağlamdı.
Hibridoma teknolojisi 25 yılda uzun yol almıştı, ancak temel araştırmadan ilaca geçiş birçok antikor araştırmacısının öngördüğü kadar hızlı olmadı. Nedenler monoklonal antikorların yapısıyla ilgiliydi:
Araştırmacılar bu moleküllerin vaadini gördükçe onları geliştirme için biyoteknoloji şirketlerine lisanslamaya başladı. Bu süreç, kansere karşı geliştirilen ilk ilaçların önünü açtı.
2005’e gelindiğinde ABD’de 18 monoklonal antikor tedavisi onaylanmıştı ve teknoloji tanı alanında da önemli adımlar atıyordu. Hibridoma hâlâ standart yöntemdi; ancak bakteriyofajların insan antikorunun bir parçasını yüzeylerinde sergilediği faj gösterimi (phage display) de bu proteinleri üretmenin alternatif yolu olarak ortaya çıkmıştı. Temel ve translasyonel araştırmada monoklonal antikorlar bitki biyolojisi çalışmalarından yüksek verimli tarama (high-throughput screening) ve tanı geliştirmeye kadar geniş bir alanda kullanılıyordu. Yine de sorunlar sürüyordu: Üretimleri verimsiz ve emek yoğundu, lipit ve şeker gibi farklı molekül türlerini hedeflemekte zorlanıyorlardı.
2017’de araştırmacılar ilk kez bakteriyel bir hedefe karşı DNA ile kodlanmış monoklonal antikorlar verdi. Bu yaklaşımda antikorlar damardan verilmek yerine vücutta (in vivo) üretiliyordu. Damar içi uygulama yüksek antikor hacmi gerektiriyor ve yavaş bir süreç. DNA’nın üretimi de monoklonal antikorlara göre daha hızlı ve kolaydı. Çalışmada DNA ile kodlanmış antikorlar, çoklu ilaca dirençli Pseudomonas aeruginosa‘nın ölümcül dozuyla enfekte edilen farelerin yüzde 94’ünü ve yüzde 100’ünü korudu.
Pandeminin zirvesinde araştırmacılar, virüsü atlatmış kişilerden SARS-CoV-2’yi engelleyen antikorları izole etmeye çalışıyordu. Bu antikorlar enfeksiyonun erken evresindeki kişiler için tedavi olabileceği gibi, aşı çıkmadan önce ön saftaki çalışanlara kısa süreli koruyucu (profilaktik) bağışıklık da sağlayabilirdi. Eli Lilly, 1 Haziran 2020’de SARS-CoV-2’ye karşı bir monoklonal antikor tedavisinin güvenliğini ve tolere edilebilirliğini test eden ilk klinik çalışmayı başlattığını duyurdu. Antikor, Kuzey Amerika’da enfekte olan ilk kişilerden birinden izole edilmişti.
Kanser için monoklonal antikor fikri başlangıçta parlak görünse de, bu tedavilerin gerçeğe dönüşmesi onlarca yıllık özverili çalışma gerektirdi. 2024 tarihli derinlemesine dosyada bilim insanları bu ilk çalışmaların arka planını anlatıyor.
Bu kronoloji, monoklonal antikorların yolculuğunun doğrusal olmadığını gösteriyor. Fare kaynaklı ürünlerin bağışıklık sorunları, protein üretiminin zorluğu ve lipit-şeker gibi hedeflerdeki kısıtlar yıllarca ilerlemeyi yavaşlattı. Faj gösterimi gibi alternatif üretim yöntemleri, güvenli immünotoksinler ve DNA ile teslim gibi yaklaşımlar bu engellerin farklı cephelerden aşılmasını sağladı. Pandemide ise aynı teknoloji, enfekte olanlardan izole edilen antikorlarla klinik denemeye çok hızlı biçimde taşınabildi.
Haber kaynağı: The Scientist
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work