
Yirmi yıl önce Kyoto Üniversitesi’nde çalışan kök hücre araştırmacısı Shinya Yamanaka, yetişkin fare deri hücrelerini indüklenmiş pluripotent kök hücrelere (induced pluripotent stem cells, iPSC) dönüştürmenin yolunu bulmuştu. Yamanaka gerekli genleri viral vektörlerle taşıyordu. Sonraki yıllarda başka araştırmacılar, belirli genleri açmak için CRISPR-Cas9 tabanlı aktivasyonu (CRISPR activation, CRISPRa) kullanarak bir hücre tipini başka bir tipe çevirmeyi öğrendi. Ancak bu yaklaşımın verimi düşük kalıyor ve hücrelerin yalnızca küçük bir kısmı dönüşüyor. Kaliforniya Üniversitesi Los Angeles (UCLA) biyomühendisi Song Li ve ekibi şimdi Matter dergisinde yayımlanan çalışmada, bu darboğazı mekanik bir yöntemle aşmanın mümkün olduğunu gösterdi.
Verimin düşük kalmasının nedenlerinden biri, düzenleme makinesinin hedef bölgelere kolayca erişememesi. Bu bölgeler, hücre çekirdeğindeki sıkıca paketlenmiş DNA’nın derinlerinde yer alıyor. Li bu durumu “son mil problemi” olarak adlandırıyor. CRISPR kompleksinin geni aktive edebilmesi için belirli bölgelere tutunması gerekiyor. Bölge erişilebilir değilse kompleksin bileşenleri “etrafta dolaşıp hiçbir şey yapmıyor”.
“Yaptığımız şey, bu bölgeleri fiziksel olarak açmak; böylece CRISPR kompleksi doğru bölgeye bağlanıp genleri aktive edebiliyor.” — Song Li
Çalışma, Li’nin ekibinin 2022’de Nature Materials‘ta yayımladığı önceki bulgulara dayanıyor. Bu bulgulara göre milisaniyeler süren mekanik uyarım bile kromatin yapısını yeniden düzenleyerek gen ifadesini etkileyebiliyor. Yeni çalışmada araştırmacılar, mekanik uyarımla kromatinin tam olarak hangi bölgelerinin yeniden şekillendiğini incelediler.
Fare fibroblastlarını, çekirdeği geçici olarak deforme edip sıkıştıran yüksek verimli bir mikroakışkan (microfluidic) cihazdan geçirdiler. Li’ye göre mikrokanallar hücrelerden birkaç mikron daha dar. Kontrol ve sıkıştırılmış hücrelerin kromatin haritalarını karşılaştırdıklarında, deformasyondan sonra hangi bölgelerin açıldığını belirlediler. Bu açık bölgeler, hücre soyunu belirleyen transkripsiyon faktörlerinin bağlanma bölgelerini içeriyordu:
Çalışmaya dahil olmayan Colorado Boulder Üniversitesi biyomühendisi Xiaoyun Ding’e göre makalenin yeniliği, mekanik uyarımla kromatin gevşediğinde hangi genomik bölgelerin erişilebilir hale geldiğini ortaya koymasında yatıyor. Ding’in ifadesiyle bu bilgi, yöntemle hangi gen bölgelerine ulaşılabileceğini gösteriyor.
Bu haritaya dayanarak ekip, CRISPRa araçlarını yeni erişilebilir bölgelere yönlendirecek kılavuz RNA’lar (guide RNA) tasarladı. Önce sıkıştırılmamış fare fibroblastlarına gen düzenleme bileşenlerini ulaştırdılar, ardından hücreleri mikroakışkan çipten geçirerek sıkıştırdılar. Mekanik olarak güçlendirilmiş CRISPR aktivasyonu (mechanically enhanced CRISPR-mediated activation, MECA) olarak adlandırılan bu strateji verimi belirgin biçimde artırdı:
Li, verimin bu kadar yüksek olmasının başlangıçta beklenmedik olduğunu söylüyor. Ding de benzer bir şaşkınlık dile getirerek bunu hiç beklemediğini, ancak sonucun çok umut verici olduğunu belirtiyor.
Ekip yöntemi yalnızca nöron üretimi için denemedi, hücre gençleştirmeye de baktı. CRISPRa ve mekanik uyarımla pluripotensi geni Oct4’ü aktive ettiler. Epigenetik saat (epigenetic clock) analizleri, yaşlı farelerden alınan fibroblastlarda Oct4 aktivasyonunun hücreleri biyolojik olarak daha genç gösterdiğini ortaya koydu. Araştırmacılar şimdi kemik iliği gibi nakil için kullanılan hücrelerin biyolojik yaşını düşürüp düşüremeyeceklerini araştırıyor.
Li’ye göre yöntem, hücre kaderinin ex vivo veya in vitro mühendisliğinde kullanılabilir. Bu da hastalık modellemesi, ilaç tarama, hücre tedavisi ve nakil gibi alanlara uzanıyor. Li ayrıca hücreleri sıkıştırmanın ilaç iletimini de güçlendirebileceğini belirtiyor. Ultrason gibi mekanik uyarımın CRISPR ile birleştirilmesi, hedef bölgeleri düzenleme makinesine daha erişilebilir kılarak in vivo tedavi verimini artırabilir. Ekip bu stratejiyi şimdi inceliyor.
Ding, verimdeki bu artışın gen düzenleme gerektiren her alanı ileri taşıyacağını düşünüyor. Yöntemin immünoterapi için T hücrelerinin yeniden programlanmasına ve çeşitli hücre tiplerinin iPSC’ye dönüştürülmesine yardımcı olabileceğini söylüyor.
Ding’in dikkat çektiği önemli bir kısıt var: hücrelerin mikroakışkan cihazdan geçebilmesi için süspansiyon halinde olması gerekiyor. Bu nedenle yaklaşım bağışıklık hücreleri gibi süspanse edilebilen hücre tiplerinde daha uygun görünüyor. Katı dokulardan gelen hücreler için ise daha az uygulanabilir olabilir. Çalışmanın fare fibroblastları üzerinde yapıldığını da not etmek gerekir.
Li, bulguların vücuttaki temel biyolojik işlevleri mekanik faktörlerin düzenlediğini gösteren literatüre eklendiğini vurguluyor. Ona göre mekanotıp (mechanomedicine) alanı, hastalık tanısı, izlenmesi ve tedavisi için yeni stratejiler geliştirmeye yardımcı olabilir.
Haber kaynağı: The Scientist
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work