
Bir zamanlar kodlamayan genomun büyük kısmı ‘çöp DNA’ olarak anılıyordu ve işlevi evrenin karanlık maddesi kadar gizemliydi. Bugün tablo çok daha karmaşık: Bir gen farklı protein varyantları üretebiliyor, bazı genler kodlamayan RNA’lara dönüşüyor, genomun pek çok bölgesi ise düzenleyici işlev taşıyor. Bu düzenleme katmanının önemli bir parçası epigenetik mekanizmalar. Bu mekanizmalar DNA dizisini değiştirmeden gen etkinliği örüntülerini kurar ve sürdürür; bazıları hücre bölünmesi boyunca korunur. Yine de her gen düzenlemesi epigenetik değildir.
Denetimin büyük bölümü, histonlar üzerindeki kimyasal işaretlerin eklendiği, çıkarıldığı ya da tanındığı kromatinde gerçekleşiyor. Bu işi yapan enzimler sırasıyla ‘yazıcılar’ (writers), ‘silicilar’ (erasers) ve ‘okuyucular’ (readers) olarak adlandırılıyor. İşaretler genomun hangi bölgelerinin erişilebilir olacağını belirliyor ve hücre kimliğini kuran gen ifadesi programlarını şekillendiriyor.
Burada kritik bir ayrıntı var: Birçok epigenetik enzimin görevi yalnızca katalizle sınırlı değil. Bu enzimler promotör ve güçlendirici (enhancer) bölgelerindeki çok proteinli komplekslerde yer alıyor ve transkripsiyonel kontrolü protein-protein etkileşimleriyle örgütlüyor. Bazı bağlamlarda bu katalitik olmayan işlevler belirleyici olabiliyor.
Yazıya göre 2004-2006 arasındaki ilk onaylar epigenomun ilaçla hedeflenebileceğini gösterdi. O günden bu yana hedeflenen mekanizmalar çeşitlendi ve çoğu durumda daha net tanımlandı:
Bir başka strateji enzimin katalitik çıktısını durdurmak yerine anormal transkripsiyonel programları sürdüren protein etkileşimlerini bozuyor. Menin inhibitörleri menin ile histon-lizin-metiltransferaz 2A (KMT2A) arasındaki etkileşimi engelleyerek KMT2A yeniden düzenlemeli ve nükleofosmin 1 (NPM1) mutasyonlu lösemilerin bağımlı olduğu programları baskılıyor. Bu sınıftaki revumenib ve ziftomenib bu lösemilerin bazıları için onaylandı. İkisi de yeni tanı almış, yoğun indüksiyon kemoterapisine uygun olmayan (genellikle ileri yaştaki) AML hastalarında standart tedaviyle Faz 3 çalışmalarında inceleniyor.
Lizin-spesifik demetilaz 1 (LSD1), kromatinin ‘silici’ enzimlerinden biri. Bazı lösemiler ve küçük hücreli akciğer kanseri dahil çeşitli malignitelerle ilişkili. Bazı lösemilerde LSD1, farklılaşmayı engelleyen komplekslerde yer alıyor. LSD1 inhibisyonu bu kompleksleri bozuyor ve hücre ölümünü destekliyor. Yani bir LSD1 inhibitörü, enzimatik reaksiyonu bloke etmenin yanında kompleksi de çözüyor.
Onkoloji ve hematolojide iki LSD1 inhibitörü klinik denemelerde ilerliyor:
Iadademstat, özellikle TP53 mutasyonlu çok kötü prognozlu AML hastalarında güçlü ön etkinlik sinyalleri verdi. Bu popülasyonda test edilen diğer ajanlarla bildirilen ortanca genel sağsağkalımı (mOS) neredeyse ikiye katladı. Miyelomonositik (M4) veya monositik (M5) AML’de de mOS belirgin biçimde arttı. Bu bulgular, olumsuz risk grubundaki yeni tanılı AML hastaları için tasarlanan Faz 3 çalışmasına yön veriyor.
Onkoloji dışında temel soru, hastalıkla ilişkili gen ifadesi programlarının farklılaşmış dokularda değiştirilebilir kalıp kalmadığı. Duchenne kas distrofisi için onaylı HDAC inhibitörü givinostat, epigenetik modülasyonun kanser dışında da terapötik değer taşıyabileceğine dair klinik kanıt sunuyor. Üç genetik fare modeli de aynı noktayı destekliyor:
Bu bulgular hâlâ klinik doğrulama gerektiriyor; ancak bazı hastalık ilişkili kromatin ve transkripsiyonel durumların yetişkinlikte de farmakolojik olarak değiştirilebilir kalabileceği fikrini destekliyor.
Bir başka LSD1 inhibitörü olan vafidemstat, şizofrenide negatif belirtiler ve bilişsel gerileme için randomize bir Faz 2 çalışmasında değerlendiriliyor. Keşifsel bir klinik çalışma ise otizm spektrum bozukluğu (ASD), dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğu (ADHD) ve sınır kişilik bozukluğunda (BPD) ajitasyon ve saldırganlıkta iyileşme gösterdi.
Tabloya dikkatle bakmak gerekiyor. BPD’de randomize Faz 2 çalışması iki birincil sonlanım noktasına ulaşamadı. Saldırganlık ve genel BPD şiddetine ilişkin ikincil ölçümlerde ise nominal olarak istatistiksel anlamlı iyileşmeler görüldü. Bu sonuçlar, BPD’de saldırganlığa odaklanan bir Faz 3 çalışmasının planlanmasına temel oluşturdu.
Yazarın vurguladığı nokta, genleri açıp kapatma fikrinden çok, hastalık durumunu sürdüren düzenleyici mekanizmaları tanımlayıp bunların değiştirilip değiştirilemeyeceğini sorgulayabilmemiz. Yanıt bağlama bağlı: hücre tipi, transkripsiyonel program, hastalık evresi ve müdahalenin tek başına mı yoksa mantıklı bir kombinasyonla mı kullanılacağı belirleyici olacak.
Haber kaynağı: The Scientist
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work