PFAS Kirliliği Toprak Mikroplarını ve Verimlilik Enzimlerini Baskılıyor

10 Kasım 2026
5 dk dk okuma süresi
PFAS Kirliliği Toprak Mikroplarını ve Verimlilik Enzimlerini Baskılıyor

Hindistan’ın Maharashtra eyaletindeki Yadrav köyünde iki dönümden az arazide şeker kamışı, yer fıstığı, soya, kişniş ve ıspanak yetiştiren Ashok Udgave, eskisine göre iki kat gübre kullanıyor. Buna rağmen ürün miktarı yarıya düştü. Son altı yılda şeker kamışı verimi dönüm başına yaklaşık 80 tondan 40 tona indi. Udgave suçlu olarak, tekstil ve diğer sanayi tesislerinin kimyasal atık bıraktığı nehir suyunu görüyor. Bilim insanlarının dikkati ise bu atıklardaki bir kimyasal grubunda toplanıyor: per- ve polifloroalkil maddeler (per- and polyfluoroalkyl substances, PFAS).

PFAS Neden Toprakta Kalıyor?

PFAS, yapışmaz tavalardan su geçirmez giysilere kadar pek çok üründe kullanılan, binlerce sentetik kimyasaldan oluşan geniş bir aile. Karbon-flor bağları çok güçlü olduğu için bozunmaya son derece dirençli; bu yüzden ‘sonsuz kimyasallar’ deniyor. Toprakta kalıcı olabiliyor ve çalışmalar mikrop topluluklarını değiştirebildiklerini, organik maddeyi parçalayan ve besin döngüsünü yürüten enzimlerin işleyişini bozabildiklerini gösteriyor.

Sorun yalnızca ağır kirlenmiş sahalara ait değil. 30 binden fazla toprak örneğini kapsayan küresel bir derlemede PFAS, kirletici kaynaklardan uzak alanlar dahil neredeyse test edilen her noktada bulundu. Başka bir değerlendirmede modellenen toprak alanlarının yaklaşık yüzde 30’u PFAS güvenlik eşiğini aştı; sıcak noktalar Orta Avrupa, ABD’nin kuzeydoğusu ve Çin’in güneydoğusunda yer aldı.

Mikrop Sayısı Düşüyor, Topluluk Değişiyor

Florida Atlantic University’den çevre kimyacısı Hamidreza Sharifan ve ekibi, Batı Teksas’tan aldıkları kirlenmemiş tarım toprağını artan derişimlerde perfluorooktanoik asitle (PFOA) muamele etti. İki soru soruldu: Kaç mikrop hayatta, ve orada kimler var? Birincisi için toprak örnekleri seyreltilip besiyerlerinde ürütüldü ve oluşan koloniler sayıldı. Yüksek derişimlerde PFOA, mikrobiyal canlılığı yüzde 79’a varan oranda azalttı.

İkincisi için topraktan doğrudan DNA çıkarıldı ve bakterileri tanımlamak için moleküler barkod işlevi gören 16S rRNA geninin bir bölümü dizilendi. PFOA maruziyeti bakteri topluluğunun bileşimini de değiştirdi; oksijenli ve oksijensiz koşullarda farklı gruplar öne çıktı. Oksijenli topraklarda Actinobacteria ve Proteobacteria baskın gruplar arasındaydı. Actinobacteria bitki materyalinin parçalanmasına yardım ediyor, birçok Proteobacteria ise azot döngüsündeki süreçleri yürütüyor. Sharifan’ın ifadesiyle topluluk, stresi tolere eden ama daha dar bir iş yelpazesi yürüten organizmalara kayıyor:

“Bir toprak kalabalık görünüp yine de daha az iş yapıyor olabilir.”

Etki, oksijenden yoksun ve suya doymuş toprakta daha güçlüydü. Oksijen yokken mikroplar tükettikleri maddeden daha az enerji elde ediyor; ek stresle başa çıkmak için kalan enerji azalıyor. Suya doygun toprak ayrıca daha fazla PFOA’yı çözünmüş halde tutarak maruziyeti artırabiliyor. Araştırmacılar hücre içinde olup biteni incelemedi; ancak literatüre göre PFOA, sentetik bir yüzey aktif madde gibi davranıp hücre zarlarını bozabiliyor.

Enzim Aktivitesi Yüzde 82’ye Kadar Düştü

Castilla-La Mancha Üniversitesi’nden çevre toksikoloğu Juan Carlos Sánchez Hernández ve ekibi, İspanya’nın Akdeniz ve kurak bölgelerinden aldıkları tarım topraklarına PFOA ile eski PFAS’lara alternatif olan 6:2 florotelomer sülfonik asit (6:2 FTSA) ekledi. 210 günlük kontrollü laboratuvar deneyinde karbon, azot ve fosfor döngüsündeki enzimler ölçüldü. Enzimlerin parçalayabildiği belirli substratlar eklenip oluşan ürün miktarı izlenerek aktivite belirlendi.

Topraktan fosfor salınmasına yardım eden alkalin fosfomonoesteraz (alkaline phosphomonoesterase) için 4-nitrofenil fosfat kullanıldı. Kurak toprakta 6:2 FTSA’ya maruz kalan örneklerde bu enzimin aktivitesi yüzde 82’ye kadar geriledi. Hernández, böyle bir baskılanma sürer veya tekrarlayan maruziyetle kötüleşirse toprağın doğal verimliliğinin ve kendi kendine besin döngüsü yürütme kapasitesinin zamanla aşınabileceğini, bunun da toprağı dış gübre girdisine daha bağımlı kılacağını söylüyor. Mekanizma mikropların ölmesi değil: PFAS molekülleri enzimin aktif bölgesine bağlanıp işini engelleyebiliyor.

Araştırmacılar PFAS’ın akıbetini de izledi: PFAS ve dönüşüm ürünleri topraktan yüksek sıcaklık ve basınç altında metanolle ekstrakte edildi, ardından kütle spektrometrisiyle tanımlanıp ölçüldü. 210 günde PFOA büyük ölçüde değişmedi, 6:2 FTSA derişimi ise azaldı; düşüş Akdeniz toprağında daha belirgindi. Her iki toprakta da 6:2 FTSA’nın bilinen dönüşüm ürünü, kısa zincirli PFAS olan PFHpA saptandı. Daha fazla organik karbon içeren Akdeniz toprağında enzim aktivitesi daha az bozuldu; araştırmacılar yüksek organik madde içeriğinin PFAS’ı toprak parçacıklarına bağlayarak mikroorganizma ve enzimlerle etkileşen miktarı azaltmış olabileceğini öne sürdü.

Uzun Süreli Maruziyet Topluluğu Yeniden Şekillendiriyor

Örebro Üniversitesi’nden mikrobiyolog Jana Jass’ın ekibi, seralarda üç ila altı ay PFAS karışımına maruz kalan toprağı, 30 yılı aşkın süredir PFAS ile kirlenmiş bir İsveç yangın eğitim sahasının toprağıyla karşılaştırdı. Bazı bakteri grupları azalırken bazıları arttı; örneğin Acidobacteria geriledi. Bu bakteriler organik madde ayrışmasına, karbon döngüsüne ve besin devrine katkı sağlıyor. Jass bunu mikrobiyomun basitçe tükenmesi değil, ‘seçici olarak yeniden yapılanması’ diye tanımlıyor ve mekanizmaların bir kısmının daha fazla araştırma gerektirdiğini vurguluyor.

Çözüm: Önce Kaynağı Kesmek

Sharifan’a göre en etkili yol PFAS’ın tarım toprağına ulaşmasını baştan önlemek. Zorunlu olmayan PFAS kullanımlarının kısıtlanmasını, florlu yangın söndürme köpüklerinin değiştirilmesini, endüstriyel atık suyun belediye sistemlerine karışmadan arıtılmasını istiyor. Biyokatılar ve arıtılmış atık su gibi PFAS taşıyabilen materyallerin tarlaya uygulanmadan önce test edilmesi ve uygulama sınırları getirilmesi de öneriler arasında.

Kirlenmiş toprak için seçenekler sınırlı:

  • Aktif karbon: Bitki ve mikropların etkilenebileceği PFAS miktarını azaltabilir.
  • Biyokömür (biochar): PFAS’ı tutup bitki alımını ve yeraltı suyuna taşınmayı azaltabilir; ancak PFAS’ı yok etmez, koşullar değişirse yeniden salınabilir.
  • Biyolojik yöntemler: Bazı mikroorganizma ve bitkiler PFAS’ın bir kısmını parçalayabilir, ama sahada güvenilir çalıştıkları gösterilmedi. Sharifan’a göre PFOA için sahaya hazır bir mikrobiyal arıtım henüz yok.
  • Yıkım teknolojileri: Yüksek sıcaklık ve elektrokimyasal süreçler teknik olarak zorlu ve pahalı; doğrudan uygulanırsa toprak yapısına ve biyolojik topluluğa zarar verebilir.

Araştırmacılar ayrıca kalıcı bir kimyasalın yerini bir başkasının almaması için daha güvenli PFAS alternatiflerinin benimsenmeden önce kapsamlı biçimde test edilmesini istiyor.

Tarlada Gübre Artık Yetmiyor

Udgave’nin yaşadığı, bu değişimlerin ürüne yansımasının bir örneği. Azot ve fosfor bazlı gübreyi artırması verimi yükseltmedi; hasadı aynı kaldı ya da düştü. Ona göre toprağı destekleyen mikroplar eskisi kadar etkili görünmüyor ve düşüş tek bir ürünle sınırlı değil. Kirli nehir suyuna bağımlı, bölgesindeki en az 100 çiftçi sanayinin çoğalmasından önceye göre neredeyse iki kat gübre kullanıyor. Verim düşüşü kadar, yıllarca süren maruziyetin tarlaların geleceği için ne anlama geldiği de onu endişelendiriyor. Sahadaki düşüşte PFAS’ın rolü şüpheli olarak anılıyor; kesinleşmiş bir neden-sonuç ilişkisi bu haberde ortaya konmuş değil.

“Bu kimyasallar görünmez olabilir, ama geride bıraktıkları artık öyle olmayabilir.”

Haber kaynağı: The Scientist

Editör Yorumu!

Toprakta PFAS etkisini ölçen çalışmalar, klasik kimyasal analizin ötesinde üç laboratuvar ayağına dayanıyor: koloni sayımı ile mikrobiyal canlılık takibi, 16S rRNA dizilemesi ile topluluk profili ve substrat bazlı enzim aktivite testleri (ör. 4-nitrofenil fosfat ile alkalin fosfomonoesteraz). PFAS'ın kendisi ise toprak ekstraktından metanol, yüksek sıcaklık ve basınçla çıkarılıp kütle spektrometrisiyle ölçülüyor. Toprak, su ve çevre analizi yapan laboratuvarlar için bu, PFAS ve dönüşüm ürünlerini (örneğin 6:2 FTSA'dan oluşan PFHpA) birlikte izleyen yöntem doğrulamasının ve biyolojik fonksiyon testlerinin aynı iş akışında buluşabileceği anlamına geliyor. Toprağın organik madde ve oksijen durumunun sonuçları belirgin biçimde değiştirmesi, numune alma ve raporlamada bu parametrelerin de kayda geçirilmesi gerektiğini gösteriyor. Atık su ve biyokatı gibi girdilerin tarlaya uygulanmadan önce PFAS açısından test edilmesi önerisi de gelecekte talep görebilecek bir analiz hizmeti alanına işaret ediyor; izlenmesi gereken nokta ise saha ölçeğinde çalışan arıtım yöntemlerinin olgunlaşıp olgunlaşmayacağı.

PFAS, toprakta mikrobiyal canlılığı azaltabilir ve bakteri topluluğunun bileşimini değiştirebilir. Laboratuvar deneylerinde PFOA canlılığı yüzde 79'a varan oranda düşürdü. 6:2 FTSA ise kurak toprakta alkalin fosfomonoesteraz aktivitesini yüzde 82'ye kadar geriletti. Etki, oksijensiz ve suya doymuş toprakta daha güçlü görüldü.

Tek bir kesin çözüm yok. Aktif karbon ve biyokömür PFAS'ın canlılara ulaşabilen miktarını azaltabilir, ancak molekülü yok etmez; koşullar değişirse yeniden salınabilir. Yüksek sıcaklık ve elektrokimyasal yıkım yöntemleri pahalıdır. En etkili yol, PFAS'ın toprağa ulaşmasını baştan önlemektir.

Alkalin fosfomonoesteraz, topraktan fosfor salınmasına yardım eden bir enzimdir. Aktivitesi, 4-nitrofenil fosfat gibi bir substrat eklenip oluşan ürün miktarı izlenerek ölçülür. Bu aktivite düştüğünde toprağın kendi kendine besin döngüsü yürütme kapasitesi zayıflayabilir.

Bülten Aboneliği

Sosyal Medyada Paylaşın

LabHaber

Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work

labhaber, laboratuvar, analiz, biyoteknoloji ve test alanlarında faaliyet gösteren profesyoneller için hazırlanmış bağımsız bir sektörel haber platformudur.