
Pulmoner hipertansiyon (PH), akciğerlerdeki damarlarda yüksek kan basıncına yol açan ve dünya genelinde milyonlarca kişiyi etkileyen bir hastalık. Nefes darlığı, göğüs ağrısı ve baş dönmesi en bilinen belirtileri. Ancak son yıllarda, hastaların yürütücü işlevlerde (executive function) bozulma ve hafıza sorunları bildirdiği de görülüyor. Pittsburgh Üniversitesi ve UPMC araştırmacıları, bu bilişsel gerilemenin nedenini ilk kez beyin görüntüleme, kan temelli moleküler profilleme ve fare modellerini birleştiren çok yönlü bir çalışmayla ortaya koydu. Sonuçlar Journal of Clinical Investigation dergisinde yayımlandı.
Çalışmanın son yazarı, Pitt Tıp Fakültesi ve UPMC bünyesindeki Vasküler Tıp Enstitüsü’nün direktörü Dr. Stephen Chan, hastaların hafıza ve konsantrasyon sorunlarını genellikle PH ile ilgisiz gördüğünü vurguluyor.
“Bulgularımız, bu belirtilerin hastalık sürecinin merkezi bir parçası olduğunu ve dikkat gerektirdiğini gösteriyor.” – Dr. Stephen Chan
Ekip önce, hipotezini sınamak için iki farklı veri kümesinde beyin MRI taramalarını karşılaştırdı: büyük bir halk sağlığı veri tabanı (UK Biobank, 248 PH hastası) ve daha küçük bir UPMC hasta grubu. PH’li kişilerin taramaları, PH olmayanlarınkiyle kıyaslandı. Ardından kan testleri, genetik veriler, hasta dokuları ve fare modelleriyle laboratuvar çalışmaları yapıldı.
Her iki grupta da PH’li hastalarda tutarlı ve belirgin değişiklikler saptandı:
Bu değişikliklere yürütücü işlevlerde ve işlem hızında kötüleşme eşlik etti. Dikkat çekici nokta şu: Aynı beyin değişiklikleri, diğer kalp, akciğer ve psikiyatrik hastalıkları olan kişilerde görülmedi. Üstelik farklar düşük kan oksijeni, zayıf kalp işlevi ya da PH tedavisinde kullanılan ilaçlarla açıklanamadı. Yani değişiklikler hastalığın kalp ve akciğer üzerindeki etkilerinin yan ürünü değil, PH’ye özgü görünüyor.
Chan’in daha önceki çalışması, NCOA7 geninde (aynı adlı proteini üreten gen) bir varyant belirlemişti. Bu varyant PH hastalarının dörtte birinde inflamatuvar yanıtları tetikliyor ve sağkalım şansını düşürüyor. Yeni çalışmada ekip, aynı varyantın beyindeki iltihapla da bağlantılı olup olmadığını sorguladı ve yanıtı olumlu buldu: Damar iltihabıyla ilişkilendirilen varyant, hastaların beyinciğindeki iltihapla da ilişkiliydi.
PH’li hastalardan ve farelerden alınan beyincik dokusunda, beynin bağışıklık hücreleri olan mikroglia hücrelerinin aşırı aktifleştiği ve nöronların buna yanıt olarak değiştiği görüldü. Hem hastalığı geliştiren hem de NCOA7 geninden yoksun olan fareler, yalnızca PH’li farelere göre daha ağır beyincik hasarı gösterdi. Bu bulgu, genin bu hastalıkta beyindeki inflamasyonun düzenlenmesinde nedensel bir rol oynadığını gösteriyor.
Yazarlar bulguları şöyle özetliyor: PH ile ilişkili beyincik–frontal eksiklikler, kronik nöroinflamasyon ve NCOA7 işlev bozukluğuyla bağlantılı.
Mevcut PH yönetim kılavuzları bilişsel tarama içermiyor ve hastalığın beyni ne kadar etkilediğini öngörecek ya da izleyecek biyolojik bir belirteç de yok. Çalışma, hem olası bir belirtece hem de beyin işlevini ve yaşam kalitesini korumak için potansiyel bir tedavi hedefine, yani inflamasyona işaret ediyor. Yazarlara göre inflamatuvar plazma biyobelirteçleri ile yapısal ve işlevsel beyin değişiklikleri arasındaki ilişki, yeni tanı ve prognoz stratejilerine yol gösterebilir. Ayrıca PH ile ilişkili nöroinflamatuvar değişikliklerin tedaviyle geri döndürülüp döndürülemeyeceğinin test edilmesinin yolu açılıyor.
Chan, bu mekanizmanın PH dışındaki hastalıklarda da etkin olabileceğini düşünüyor. NCOA7 eksikliğinin, demans ve yaşlanmaya katkıda bulunabilecek durumlar dahil, bir dizi inflamatuvar hastalığın temelinde yatabileceğini belirtiyor. Bu doğrulanırsa, çok daha geniş bir kitlede beyin işlevini korumaya yönelik yeni tanı ve tedavi yolları ortaya çıkabilir. Bunun şimdilik bir hipotez olduğunu not etmek gerekiyor; çalışma bu genellemeyi doğrudan test etmiyor.
“Tıpta genellikle tek bir organ sisteminin belirtilerini tedavi ederiz; ama gerçekte bedenlerimiz çok karmaşıktır ve hastalık süreçleri vücudun birden çok bölümünü farklı şekillerde etkileyebilir.” – Dr. Stephen Chan
Bulgular iki ayrı MRI kohortunda doğrulandı ve fare modelleriyle desteklendi; ancak çalışma, bilişsel taramanın klinik uygulamaya girmesi ya da NCOA7 hedefli bir tedavinin geliştirilmesi için gereken adımları henüz atmış değil. Kaynak metin, bu beyin değişikliklerinin tedaviyle geri döndürülebilirliğinin ayrıca test edilmesi gerektiğini açıkça belirtiyor. Biyobelirteç olarak önerilen inflamatuvar plazma göstergelerinin klinikte kullanılabilmesi için de ileri doğrulama gerekecek.
Çalışma: Journal of Clinical Investigation · Haber kaynağı: GEN
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work