
Whitehead Enstitüsü’nden bir ekip, erişkin bir omurgalı için ilk kapsamlı tüm vücut tek hücre atlasını çıkardı. Atlas, dünyanın en küçük omurgalılarından biri olan şeffaf kemikli balık Danionella cerebrum üzerinde hazırlandı. Çalışma Science dergisinde, “Whole-body single-cell atlas of an adult vertebrate, Danionella cerebrum” başlığıyla yayımlandı. Birinci yazar Kutay Deniz Atabay, son ve sorumlu yazar ise Whitehead Enstitüsü üyesi Peter Reddien.
Ekip, balığın çeşitli bölgelerinden aldığı 600 binden fazla hücreyi profilledi. Amaç, hangi genin hangi hücrede aktif olduğunu gösteren bir transkriptom (transcriptome) atlası kurmaktı. Bir hücrenin transkriptomu, o anda DNA’sından ürettiği tüm RNA moleküllerinin kümesidir. Yani hücrenin hangi genleri kullandığının anlık görüntüsünü verir.
Veriler üç soruya yanıt veriyor:
Atlas, yaralanma, yaşlanma, ilaçlar ya da başka değişikliklerin tüm hayvandaki hücreleri nasıl etkilediğini incelemek isteyen araştırmacılar için bir başlangıç referansı işlevi görüyor. Ekip, verileri hücre tiplerini ve gen aktivitesini keşfetmeye yarayan etkileşimli kaynak DigiFish üzerinden kamuya açtı.
Hücre atlasları giderek ayrıntılandı, ancak erişkin bir omurgalının tamamına yayılması boyut yüzünden zordu. Büyük hayvanlarda hücresel çeşitliliği kapsamlı biçimde profillemek teknik olarak zor ve pahalı. Yazarlara göre erişkin bir omurgalının tüm anatomisi boyunca hücre transkriptomlarının moleküler haritalanması, çoğu omurgalının hücresel ve moleküler karmaşıklığa kapsamlı erişim için fazla büyük olması nedeniyle şimdiye dek gerçekleştirilememişti.
Danionella cerebrum bu engeli aşıyor:
Tür, 2018’de nörobilim araştırmalarında kullanılmaya başlandı ve 2021’de resmen tanımlandı. O tarihten beri ilgi hızla artıyor.
Araştırmacılar beyin, omurilik, gözler, iç organlar, yüzgeçler, baş ve gövdeden toplanan bireysel hücrelerde gen aktivitesini ölçmek için tek hücre RNA dizilemeyi (scRNA-seq) kullandı. Bu verileri, hücre tiplerini ve gen aktivitesi örüntülerini doku içindeki konumlarına bağlayan uzamsal yöntemlerle eşleştirdi. Makalede bölgelere ayrılmış scRNA-seq ile tüm hayvan uzamsal transkriptomiği birleştirilmiş; bu amaçla MERFISH (multiplexed high-throughput fluorescent in situ hybridization) ve HCR-FISH (hybridization chain reaction fluorescent in situ hybridization) kullanılmış.
“Uzamsal çözünürlüklü bir atlasınız olduğunda, hangi hücre tiplerinin var olduğunu bilmekle kalmaz, bu bağlamda o hücre tiplerinin komşularını da bilirsiniz. Bu size moleküler düzeyden hücresel ve sistem düzeyine kadar farklı karmaşıklık seviyelerinde erişim sağlıyor.” — Kutay Deniz Atabay
Atlas, son derece nadir hücre popülasyonlarını yakalayacak kadar kapsamlı.
Aynı bölgeden gelen nöronlar, farklı nörotransmitterler (nöronların iletişimde kullandığı kimyasallar) kullansalar bile, farklı bölgelerde aynı nörotransmitteri kullanan nöronlardan daha benzer gen aktivitesi örüntüleri gösterdi. Benzer örüntüler memelileri de içeren diğer omurgalılarda da gözlenmişti. Bu, bölgesel ve gelişimsel kimliğin omurgalı sinir sistemlerinin önemli bir düzenleyici özelliği olabileceğini düşündürüyor.
Bağ dokusu hücresi olan fibroblastlar, gelişim sırasında vücudun farklı bölümlerinin oluşumuyla bilinen genlerin bölgeye özgü aktivitesini erişkinlikte de sürdürdü. Örneğin göğüs ve karın yüzgeçlerindeki hücreler, diğer omurgalılarda ön ve arka ekstremite gelişimiyle ilişkili gen programlarını korudu. Bu sinyallerin erişkin Danionella’da ne işe yaradığı bilinmiyor. Yine de dokuların uygun yapıları korumasına ya da yeniden kurmasına yardımcı olabilirler. Planaryalarda konumsal bilgi, yenilenen dokuların doğru yapıyı yeniden inşa etmesine rehberlik eden moleküler bir kılavuz görevi görüyor.
Ekip atlası, Danionella’nın dikkat çekici yenilenme yeteneğini incelemek için referans olarak da kullandı. Balığın beyninde ve yüzgeçlerinde geniş bir rejeneratif kapasite var. Ön beynin bir bölgesi olan telensefalon yaralandığında kaybolan nöronlar yeniden oluştu. Araştırmacılar süreci şu sırayla izledi:
Reddien, laboratuvarının planaryalar üzerindeki çalışmasında tüm hayvan hücre atlasının değerini zaten gördüğünü, bunun da “tam bir omurgalı için hücre tipi transkriptom atlası mümkün mü?” sorusunu doğurduğunu anlatıyor. Genom dizileme çağının bir organizmayı oluşturan tüm genlerin listesini verdiğini, hücre transkriptomlarının ise genomun farklı hücre tiplerinde nasıl kullanıldığını gösterdiğini söylüyor. Ona göre her hücre tipinin transkriptomuna sahip olmak, bir organizmanın biyolojisini inceleme biçiminde büyük bir dönüm noktası gibi görünüyor.
Yazarlar sonuç olarak D. cerebrum‘u sistem nörobilimi, kök hücre biyolojisi ve rejenerasyon, biyomekanik ve kolektif davranış ile evrimsel biyoloji için güçlü bir model olarak konumlandırıyor.
Çalışma: Science · Haber kaynağı: GEN
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work