
Sıtma, dünya genelinde her yıl tahminen 600 bin kişinin ölümüne yol açan büyük bir halk sağlığı sorunu olmaya devam ediyor. Sivrisinek ve vektör kontrolünden aşı geliştirmeye, yeni tedavilere kadar pek çok alanda çalışılıyor. Ancak antibiyotik direncine benzer biçimde, Plasmodium falciparum gibi sıtma parazitlerinde ilaç direnci giderek büyüyen bir kaygı. Science dergisinde yayımlanan yeni çalışma, bu soruna farklı bir yaklaşım öneriyor: kemoaşılama (chemovaccination).
Çalışmanın kökeni, yaklaşık on yıl önce ilaç şirketi Merck ile Walter and Eliza Hall Institute of Medical Research (WEHI) arasında başlayan bir iş birliğine uzanıyor. Merck bilim insanı David Olsen ile WEHI’den parazitolog Alan Cowman’ın fikri, yeni geliştirilen proteaz inhibitörü (protease inhibitor) bileşiklerinin, parazitin hayatta kalmak için ihtiyaç duyduğu plasmepsin enzimlerini hedefleyip hem enfeksiyonu durdurup hem de bağışıklığı tetikleyip tetikleyemeyeceğini araştırmaktı.
Enfekte bir sivrisinek tarafından ısırıldıktan sonra parazitin erken formu olan sporozoitler (sporozoites) vücuda girer ve karaciğere ilerler. Burada belirti vermeyen ilk evrede çoğalarak merozoitlere (merozoites) dönüşürler. Karaciğerden çıkan merozoitler kana geçip alyuvarları enfekte eder ve belirtiler başlar. Mevcut sıtma ilaçları karaciğer evresini hedefleyebiliyor, ancak tekrarlayan uygulama gerektiriyor. İdeal bir ilaç ise parazitin karaciğerdeki geç evresini durdurmalı ve aynı zamanda bağışıklık sistemini gelecekteki enfeksiyonlara karşı uyarmalı.
Araştırmacılar önce proteaz inhibitörü bileşikleri taradı ve iki kilit parazit enzimine odaklandı: plasmepsin IX ve X. Bu enzimler parazitin konak hücreden çıkışı ve yayılması için kritik; üstelik aktif bölgeleri sıtma türleri arasında korunmuş durumda. Ekip, iki enzimin aynı anda hedeflenmesinin, tek hedefe yönelik tedavilere göre parazitin direnç geliştirmesini de zorlaştırabileceğini öngördü.
Bu doğrultuda geliştirilen çift inhibitör WM382, klinik öncesi çalışmalarda kullanılan bir araç bileşik oldu. Merck’te tıbbi kimya kıdemli direktörü ve çalışmanın ortak yazarı John McCauley’e göre WM382, WEHI’nin plasmepsin IX ve X enzimlerinin karmaşık biyolojisini ortaya çıkarmasını sağlayan önemli bir araç. Ekip, WM382’yi insan kullanımına daha uygun, ilaç benzeri özelliklere sahip bir bileşiğe dönüştürerek MK-7602‘yi üretti; bu molekül klinik çalışmalarda test edildi.
Araştırmacılar fareleri Plasmodium berghei sporozoitleriyle, sivrisinek ısırığı ya da damar içi enjeksiyon yoluyla karaciğer evresi enfeksiyonuna maruz bıraktı. Ardından hayvanlara ağızdan WM382 veya MK-7602 verdi. Her iki bileşik de karaciğer evresi enfeksiyonunu temizledi.
Tedavi, kusurlu ve bulaştırıcı olmayan karaciğer kaynaklı merozoitler ortaya çıkardı. Ekip bunlara “kemoyla zayıflatılmış karaciğer merozoitleri” (chemo-attenuated liver merozoites, CALM) adını verdi ve bağışıklık yanıtı oluşturup oluşturmadıklarına baktı.
“Bu bağışıklık, klinik öncesi modellerde iki yıl boyunca, yani bir farenin yaklaşık ömrü kadar sürüyor. Yani fare, hayatının geri kalanında temelde koruyucu bağışıklığa sahip. Büyüklüğü ve uzun süreli doğası açısından gerçekten çarpıcı bir sonuç.” — John McCauley
P. berghei insanları değil fareleri enfekte ettiği için ekip, WM382’yi insan karaciğer hücreleri taşıyan insanlaştırılmış farelerde (humanized mice) ve P. falciparum enfeksiyonunda da denedi. Tedavi burada da karaciğer evresi merozoitlerini zayıflattı ve tedavi edilmeyen kontrollere kıyasla parazitin karaciğerden kana geçişini sınırladı.
Bulgular, kemoaşılamanın iki yönlü bir strateji olabileceğini gösteriyor: parazitin yaşam döngüsünü durdurarak hastalığı önlemek ve aynı anda bağışıklık sisteminin zayıflatılmış parazit formuna yanıt vermesine izin vermek.
Çalışmada yer almayan Columbia Üniversitesi mikrobiyoloğu David Fidock, sonuçları sıtma alanının kamu-özel ortaklıklarıyla ulaşabileceği sinerjinin iyi bir yansıması olarak değerlendirdi. Oregon Health and Science University’den immünolog Brandon Wilder ise çalışmayı sıtmaya karşı mevcut araç setine eklenen bir araç olarak tanımladı.
McCauley ve ortakları, plasmepsin IX ve X çift inhibitörlerinin uzun etkili enjekte edilebilir bir formunu umut verici buluyor. Öncelikli hedef, yüksek riskli endemik bölgelerdeki hastaları tedavi etmek; ancak böyle bir ürünün seyahat edenler ya da askerlerin korunması gibi başka kullanım alanları da olabileceği belirtiliyor.
Çalışmanın ana bulgularının fare ve insanlaştırılmış fare modellerine dayandığını, uzun süreli bağışıklığın yalnızca fare modellerinde gösterildiğini not etmek gerekiyor.
Çalışma: Science · Haber kaynağı: The Scientist
Tüm Hakları Saklıdır © 2026 - Tasarım ve Yazılım: brain.work